و در نهایت رقابت باآنیون های فسفات در جذب کریستال های Fe(OH) _۳ و Al(OH) _۳ صورت می‏گیرد. آنیون های اسید های آلی می توانند در به حرکت در آوردن فسفر با واکنش های تبادل لیگاند شرکت کنند. محققان دریافتند اضافه شدن سیترات به خاک باعث به حرکت درآوردن فسفر می شود و این مسئله در نتیجه تغییرpH رخ می دهد.همچنین متحرک شدن فسفر در نتیجه تبادل لیگاند بین سیترات و فسفر در جذب ظرفیت های آلومینیوم و آهن نامحلول صورت می گیرد. علاوه بر مکانیسم ترشح اسیدهای آلی ، تولید آنزیم فسفاتاز، اگزو پلی ساکارید ها ،یون آمونیوم و… نیز موجب انحلال ترکیبات نامحلول فسفر و در نتیجه قابل جذب شدن آن برای گیاه میشود (Mahdi 2010, 2).

شکل۱-۲- مکانیسم های انحلال فسفات توسط باکتری
۱-۶- اثر میکروارگانیسم های ریزوسفری بر گیاهان
میکروارگانیسم های ریزوسفری به طرق مختلف به روی گیاهان تأثیر دارند:
الف- افزایش توسعه ریشه با تولید ایندول استیک اسید
میکروارگانیسم های موجود در منطقه ریشه بر ساختار، گسترش و مورفولوژی ریشه ها تأثیر می گذارند. هردو حالت افزایش و کاهش رشد ریشه درحضور میکروفلور ریزوسفر توسط محققین گزارش شده است. میکروارگانیسم های ریشه علاوه بر تأثیر به روی رشد ریشه ها، موجب خمیدگی، عصایی شدن و منشعب شدن ریشه در ریشه گیاهان می شوند. مواد تولید شده به وسیله تعداد زیادی از میکروارگانیسمهای ریزوسفری عامل بروز چنین اثراتی در ریشه گیاهان میشود. بتا ایندول لاکتیک اسید به مقدار جزئی توسط بسیاری از قارچها و باکتری های ریزوسفری تولید می شود. هورمونهای رشد براساس غلظتی که در منطقه ریشه دارند، می توانند اثر بازدارندگی یا تحریک کنندگی داشته باشند(قلاوند و همکاران ۱۳۸۵، ۳۵).
ب- تولید آنتی بیوتیک
بسیاری از میکروارگانیسم ها علاوه بر هورمونهای رشد قادر به تولید آنتی بیوتیک ها می‏باشند. میکروارگانیسم ها برای تولید آنتی بیوتیک ها به مواد انرژی زا نیازمند هستند. در منطقه ریزوسفر به علت وجود ترشحات ریشه و بافت های ریزان ریشه، کمبود مواد پرانرژی مشاهده نمی شود. معمولاً تولید آنتی بیوتیک ها در نقاط ریز و محیط های کوچک اطراف ریشه ها صورت می گیرد. تولید آنتی بیوتیک باعث برتری رقابتی میکروارگانیسم های تولید کننده آنتی بیوتیک بر میکروارگانیسم های تولیدکننده مواد غیرآنتی بیوتیکی شده، لذا تولیدکننده های آنتی بیوتیک در استفاده از سوبستراها برتری می یابند. آنتی بیوتیک های تولید شده در منطقه ریشه ممکن است توسط ریشه ها جذب شده و به بافت های گیاه انتقال یابند. هرگاه فرایند جذب و انتقال آنتی بیوتیک ها توسط گیاه صورت گیرد، آنتی بیوتیک ها در داخل بافت های گیاه در مقابل بسیاری از پاتوژنهای گیاهی به عنوان بازدارنده های سیستمیک عمل می کنند. البته اثر زیان آور آنتی بیوتیک ها بر فیزیولوژی ریشه گیاه نیز مشاهده شده است (قلاوند و همکاران ۱۳۸۵، ۳۶).
ج- افزایش قابلیت دسترسی غذایی
میکروارگانیسم های ریزوسفری تأثیر بسیار زیادی بر جذب عناصر غذایی توسط گیاه دارند. فعالیت های متابولیک بعضی از میکروارگانیسم ها در منطقه ریشه باعث بروز کمبود برخی عناصر غذایی در گیاه می شود. مثلاً برخی از باکتری ها منگنز را اکسید کرده و آن را از دسترس گیاه خارج می کنند. انحلال فسفات و جذب آن توسط گیاه به وسیله برخی از باکتری های ریزوسفری تسهیل می گردد. برخی قارچها که مسئول برقراری همزیستی میکوریزی با گیاهان هستند نیز باعث جذب فسفات توسط گیاه می شوند. کاهش PH و پتانسیل احیا درنتیجه متابولیسم میکروبی موجب تبدیل آهن فریک به آهن فرو می شود که آهن فرو توسط گیاهان قابل جذب است (قلاوند و همکاران ۱۳۸۵، ۳۷).
د-آنتاگونیسم با میکروارگانیسم های پاتوژن گیاهی
درمنطقه ریزوسفر افزایش تعداد و فعالیت میکروارگانیسم‏ها منجر به افزایش واکنش‏های همیاری و آنتاگونیستی می‏شود. میکروارگانیسم‏های ساپروفیت موجود در ریزوسفر اولین خط دفاعی سیستم ریشه ای گیاه در مقابل حمله پاتوژنها به گیاه محسوب می شوند نقش مفید میکروفلور ریزوسفر در جلوگیری از آلوده شدن گیاه با پاتوژنهای گیاهی مثلFuzarium sp. و Macrophomina sp.توسط بسیاری از محققین گزارش شده است. در کلونیزه شدن میکروارگانیسم ها در اطراف ریشه هر دو گروه میکروارگانیسم‏ها مجال اشغال ریشه را می‏یابند، هم جمعیت ساپروفیت و هم جمعیت انگل. مسلم است که جمعیت میکروارگانیسم‏های ساپروفیت در خاک و ریزوسفر در مقایسه با میکروارگانیسم‏های انگل بیشتر است. لذا این احتمال وجود دارد که ابتدا ساپروفیت ها ریشه را اشغال کنند. همچنین عواملی وجود دارند که از استقرار انگل ها در ریشه جلوگیری می کنند، مقاومت سیستم ریشه ای گیاه و جمعیت ساپروفیت از این عوامل محسوب می‏شوند (قلاوند و همکاران ۱۳۸۵، ۳۸).
ذ- توانایی سنتز سیدروفور، سیانید هیدروژن و یک آنزیم کلیدی مانند Acc de aminase (که ماده حد واسط سنتز هورمون گیاهی اتیلن را هیدرولیز می‏کند) توسط باکتری های حل کننده فسفات موجب افزایش رشد گیاه می شود. سیدروفور تولید شده توسط باکتری های حل کننده فسفات آهن مورد نیاز گیاه (در خاک های فقیر از نظر میزان آهن) را از هیدروکسیدهای نامحلول آهن گرفته و در دسترس آن قرار می‏دهد (قلاوند و همکاران ۱۳۸۵، ۳۸).
شکل۱-۳- تاثیر باکتری های حل کننده فسفات روی گیاهان
۱-۷- کودهای کشاورزی
کودها به عنوان یک ماده غذایی ضروری برای گیاهان موجب افزایش رشد و بازده آنها می شوند و به طور وسیع مورد استفاده قرار می گیرند. با بهره گرفتن از کود بازده محصول گیاهان به صورت خطی افزایش می یابد. بخشی از کشاورزی ارتباط تنگاتنگی با کودهای حاوی مواد معدنی دارد. وقتی که محصولات گیاهان تحت تاثیر شرایط جدید به طور گسترده و به میزان زیاد تولید می شوند، مقدار قابل توجهی از مواد غذایی از خاک برداشته می شوند، به دنبال این مسئله کودها می توانند این کمبود مواد غذایی را در خاک جبران کنند. انواع مختلفی از کودها وجود دارند که شامل کودهای معدنی(غیرآلی)، کودهای آلی و کودهای زیستی می‏باشند.
کودهای معدنی: کودهایی که مواد مغذی به فرم غیر آلی یا معدنی را برای گیاهان فراهم می کنند، کودهای معدنی نامیده می شوند.
کودهای آلی: کودهایی که حاصل بقایای گیاهان یا جانوران می باشند، کودهای آلی یا ارگانیک نامیده می‏شوند.
کودهای زیستی: تولیداتی که شامل سلول های زنده ای از انواع مختلف میکروارگانیسم ها هستند و توانایی متحرک کردن عناصر غذایی مهم از شکل غیر قابل استفاده به شکل قابل استفاده طی یک فرایند زیستی را دارند (قلاوند و همکاران ۱۳۸۵، ۳۹).
۱-۷-۱ مقایسه انواع مختلف کودها
در میان این کودها، کودهای شیمیایی گرانترین و هزینه برترین کودهایی هستند که مورد استفاده گیاهان قرار می گیرند. علاوه بر هزینه بر بودن استفاده از کودهای شیمیایی، مصرف آنها در یک دوره طولانی موجب کاهش محصولات و آلودگی محیط زیست می شوند. روشن است که راه حل این مشکل استفاده از کودهای ارگانیک و کودهای زیستی و دیگر تولیدات میکروبی است. امروزه بطور جدی تلاشهایی در زمینه صنعت کشاورزی بعنوان جزئی از یک اکوسیستم سالم و مطبوع صورت گرفته است. ماهیت و خصوصیات مواد غذایی که در نتیجه استفاده از کودهای زیستی- شیمیایی و یا آلی بدست می آیند متفاوت است. اینکه یک کود مفید است یا مضر با توجه به رشد محصولات و باروری خاک مشخص می شود. کودهای شیمیایی معمولا در مناطق کشاورزی به عنوان مواد غذایی و بصورت محلول استفاده می شوند و تقریبا به صورت قابل دسترس برای گیاهان هستند بنابراین معمولا تاثیر آنها مستقیم و سریع است. کودهای آلی ارزانتر هستند و به کاربردن آنها قابل قبول تر است. در مقام مقایسه کودهای آلی با مشکلات زیادی تولید می شوند و همچنین سرعت آزاد شدن مواد غذایی در آنها آهسته است و کمتر از نیاز محصول در یک زمان کوتاه است. به طوریکه کاهش مواد غذایی ممکن است اتفاق بیفتد. در هر حال استفاده از کودهای آلی، پس ماند یا بقایایی را به جای نمی گذارد که مثل کودهای شیمیایی موجب آسیب رساندن به محیط زیست شوند. زیرا کودهای آلی مواد غذایی را به آرامی آزاد می کنند و به باقی ماندن ذخیره ی نیتروژن و فسفات آلی در خاک کمک می کنند و موجب کاهش ضرر شستشوی نیتروژن و تثبیت شدن فسفات می شوند. کودهای شیمیایی بازده خوبی دارند اما اثرات مضری به روی محیط زیست باقی می گذارند. مسئله مهم در استفاده از کودها این است که ما کودی را انتخاب کنیم که بازده محصول بیشتر شود اما اثرات زیان بار کمتری به روی محیط زیست داشته باشد و یا اینکه کود انتخابی موجب حفاظت از محیط شود و یا اینکه تاثیرات را به آهستگی به محیط بدهد. اگر مشکلات آلودگی کودهای شیمیایی وجود نداشت در مقایسه با کودهای آلی آنها باید در مکان اول قرار می گرفتند. تکنولوژی تولید کودهای زیستی نسبت به کودهای شیمیایی هزینه کمتری دارد و برای گیاه مناسب تر است. در هر حال کاربرد کودهای میکروبی به صورت مکرر به روش های مختلف، تاثیرات دائمی و ثابتی ندارد. بنابراین در کاربرد کودهای زیستی برخی اصلاحات لازم است (اسدی رحمانی و همکاران ۱۳۸۹، ۵۵).
۱-۷-۲ کود زیستی (Biofertilizer)
کودهای زیستی به مواد حاصلخیز کننده ای گفته می شود که شامل تعداد کافی از یک یا چند گونه از ارگانیسم های مفید خاکزی هستند که در بستری از مواد نگهدارنده قرار دارند، به عبارت دیگر این نوع کودها حاوی گونه های میکروبی مؤثر برای تأمین عناصر غذایی مورد نیاز گیاه هستند و بازده تولید را در واحد سطح افزایش می دهند. در تعریف دیگر کودهای زیستی شامل تلقیحات میکروبی یا میکروارگانیسم‏های زنده هستند که تاثیرات مستقیم و غیرمستقیم مفیدی روی رشد گیاه و افزایش بازده محصول به طرق مختلف دارند. این میکروارگانیسم ها توانایی تثبیت نیتروژن اتمسفر یا انحلال فسفر و یا تجزیه ی مواد آلی و یا اکسید گوگرد درخاک را دارند که این موارد برای محصولات کشاورزی مفیداند و موجب رسیدن مواد غذایی به گیاه می شوندو در نهایت به ترکیباتی که شامل سلول های زنده یا سلولهایی که در مرحله latent قرار دارند، از سویه هایی از میکروارگانیسم ها که موجب گرفتن مواد غذایی و افزایش محصولات غذایی می شوند. این واکنش ها در ریزوسفر در بذر و خاک رخ می دهند. با این فرایند میکروبی در خاک، مواد غذایی به آسانی توسط گیاه جذب می شوند. در یک دید کلی تر زمانیکه این اصطلاح استفاده می شود این طور تصور شود که کودهای زیستی شامل همه منابع آلی مورد استفاده برای رشد گیاه می‏باشند (اسدی رحمانی و همکاران ۱۳۸۹، ۵۶؛ Rana et al 2013, 1).
۱-۷-۳ دسته بندی کودهای زیستی
الف ) با توجه به نوع میکروارگانیسم ها کود های زیستی را می توان به صورت زیر طبقه بندی کرد:
۱-کودهای زیستی باکتریایی (ریزوبیوم، ازتوباکتر، آزوسپیریلیوم)
۲-کودهای زیستی قارچی (میکوریزا)
۳-کودهای زیستی جلبکی (جلبک های سبز-آبی و آزولا)
۴-کودهای زیستی اکتینومیست ها (فرانکیا)
ب ) با توجه به اعمالی که میکروارگانیسم ها انجام می دهند، کود های زیستی به شرح زیر تقسیم بندی می‏شوند:

1. 1. تثبیت کننده های ازت مولکولی

1. 1. قارچ های مایکوریزا

1. 1. میکروارگانیسم های حل کننده فسفات های نامحلول

1. 1. باکتری های ریزوسفر محرک رشد

1. 1. میکروارگانیسم های تبدیل کننده مواد آلی زاید به کمپوست

1. 1. کرم های خاکی تولید کننده ورمی کمپوست (Mohammadi and Sohrabi 2012, 7).

۱-۷-۴ اثرات سوء کودهای شیمیایی
مصرف بی رویه کودهای شیمیایی، گذشته از هزینه گزافی که بر زارع تحمیل می‌کند، اثرات زیانباری را نیز در پی دارد. آنچه مسلم است کود های شیمیایی به تنهایی نمی توانند برای بافت خاک و حاصلخیز کردن آن مفید باشند، چرا که بخشی از مواد مورد نیاز گیاه طی یک دوره کشت توسط گیاه برداشته می شود و نیازمند بازسازی است. یکی از تأثیرات زیانبار کود های شیمیایی، مسمومیت ناشی از استفاده زیاد از این عناصر است که در اثر جذب بیش از حد آن اتفاق می‌افتد و باعث بالارفتن غلظت این عناصر در بافت‌های گیاهی و به هم خوردن تعادل عناصرغذایی می‌گردد. کاهش کمیت و کیفیت محصول، تجمع بور، کادمیم و سایر فلزات سنگین در گیاه، کاهش جذب مس،‌ آهن و سایر ریز مغذی‌ها توسط ریشه، تخریب ساختمان خاک از دیگر تأثیرات سوء، استفاده از کود های شیمیایی است. همچنین آلودگی آبها به فسفر بالا و عناصر سنگین فوق، تجمع و سپس انتقال زیاد فسفر از طریق آب‌های روان به منابع آبی راکد مانند مرداب‌ها و دریاچه‌ها باعث افزایش رشد جلبک‌ها و خزه‌ها و در نتیجه به هم خوردن نسبت موجودات زنده در این آبها می‌شود. این پدیده یکی از دلایل مهم کاهش جمعیت و حتی مرگ و میر آبزیان می‌باشد. همچنین کادمیم یکی از فلزات سنگین است که برای گیاهان و حیوانات سمی است و در پیکره موجودات زنده، فعالیت آنزیمی بدن را مختل می کند. یکی از منابع اصلی آلودگی گیاهان و خاکها نیز مصرف کودهای فسفاته با میزان کادمیم بالا می باشد. حد مجاز این عنصر در کودهای فسفره به وسیله موسسه تحقیقات خاک و آب ۲۵ میلی گرم در کیلوگرم تعیین شده است. این معایب کودهای شیمیایی باعث شد که تولید کودهای بیولوژیک مورد توجه جدی قرار ‌گیرد (بشارتی و همکاران ۱۳۸۹، ۱۹).
۱-۷-۵ دلایل اهمیت استفاده از کودهای زیستی
کودها محصولات جهانی هستند و قیمت در دسترس بودن آنها به وسیله فاکتور های مختلفی در دنیا تحت تاثیر قرار می گیرد. کاربرد روز افزون کود های شیمیایی باعث بروز خسارات جبران ناپذیر زیست محیطی، بهداشتی و اقتصادی شده است. علاوه بر این کاربرد کود های شیمیایی و بر جای ماندن آنها در طبیعت باعث آلودگی آب و خاک شده و از این طریق باعث ایجاد بیماری های مختلف می گردد. با توجه به معایب استفاده از کود های شیمیایی و هزینه بالای تولید و تهیه این کود ها، امروزه تولید کود های زیستی به طور جدی مورد توجه قرار گرفته است. کود های زیستی در مقایسه با کود های شیمیایی از منافع زیست و اقتصادی فراوانی برخوردار هستند. علاوه بر فواید اقتصادی، کود های زیستی باعث پایداری منابع خاک، حفظ توان تولید در دراز مدت و جلوگیری از آلودگی محیط زیست می گردند. همچنین تولید محصولات غذایی باکیفیت که محصول این نوع کود هاست، باعث رضایت خاطر مصرف کنندگان می شود و تأئید سلامت جسمی آنها را در پی دارد. کودهای بیولوژیک منشأ طبیعی دارند و معمولأ از خاک تهیه می شوند، بنابراین سبب بهبود ساختمان خاک، افزایش محصول و کاهش آلودگی ناشی از مصرف کودهای شیمیایی و در نتیجه کاهش بیماری خواهند شد. با توجه به سازگاری میکروارگانیسم ها با شرایط محیط و اقلیمی زیستگاه اصلی آنها، تولید کود های بیولوژیک از باکتری های غیربومی که از مناطقی با ویژگی های اقلیمی متفاوت نسبت به شرایط داخلی کشور به دست آمده اند از کارایی مطلوبی برخوردار نخواهد بود. بنابراین استفاده از باکتری های بومی که با شرایط زیستی کشور سازگار هستند در تولید کود بیولوژیک مناسب تر خواهد بود. در دهه های اخیر تولید محصولات کشاورزی عمدتأ بر مصرف نهاده های شیمیایی بوده که این امر منجر به بروز مشکلات زیست محیطی شده است. به منظور افزایش حاصلخیزی خاک و در نتیجه افزایش عملکرد گیاهان در کشاورزی اکولوژیک، استفاده از کودهای بیولوژیک به عنوان جایگزینی برای کودهای شیمیایی، مطرح می باشد. کود های زیستی فسفاته علاوه بر صرفه جویی و کاهش مصرف کود شیمیایی فسفاته، باعث جذب بیشتر فسفر توسط گیاهان و در نتیجه افزایش رشد آن شده و مقاومت گیاه به بیماری را افزایش می‌دهد. علاوه بر آن مصرف این نسل از کودها باعث کاهش آلودگی های زیست محیطی می‌شود (نباتی و همکاران ۱۳۸۹، ۳۷).
کاهش مصرف کودهای شیمیایی فسفاته نه تنها باعث صرفه جویی اقتصادی می‌شود، بلکه این کاهش مصرف از آلودگی خاک‌ها و آب‌های کشور به تجمع بیش از حد فسفر و عناصر سنگین نظیر کادمیم و بور می‌کاهد. کاهش هزینه های حمل ونقل نیز از ویژگی های دیگر کود زیستی است. زیرا ۱۰۰ گرم آن به طور متوسط معادل ۱۰۰ کیلو گرم کود شیمیایی کارآیی دارد. در صورت استفاده از کود های آلی و زیستی مصرف آب در اراضی به شدت کاهش یافته که این امر منجر به بهره وری و کاهش هزینه ها می گردد.
تولید گسترده کودهای زیستی می تواند به جایگزین نشدن آنها به جای استفاده از کودهای شیمیایی کمک کند و موجب کاهش آسیب های محیطی شود. همچنین جایگزین استفاده از کودهای آلی کند، شود. با توجه به مسائل فوق می توان نتیجه گرفت که تولید و استفاده از کودهای زیستی نسبت به سایر کودها برای مصرف کننده ها مفیدتر می باشد (ساریخانی و همکاران ۱۳۸۹، ۲۹؛ و بشارتی و همکاران ۱۳۸۹، ۴۲؛ Hazarika and Ansari 2007, 28).
۱-۷-۵-۱ اهمیت کودهای بیولوژیک در سلامتی انسان
ایمنی غذایی یعنی اطمینان از اینکه غذایی که مردم جامعه استفاده می کنند بطور کامل سالم و فاقد هرگونه آلودگی باشد؛ این آلودگی می تواند شامل آلودگی میکروبی، انگلی و یا شیمیایی باشد. بررسی های علمی نشان می دهد که در دهه های اخیر با گسترش تکنولوژی و افزایش مصرف کود ها، افزودنی ها، آفت کش ها، آنتی بیوتیک ها و هورمون ها در تولید مواد غذایی در کشورهای در حال پیشرفت، اثرات سوء و انکارناپذیری بر سلامت انسان ها بوجود آمده است. این آلودگی ها و بیماری شامل بروز انواع ناهنجاری های مادرزادی و سرطان ها به ویژه در کودکان می باشد. براساس آمار، میزان وقوع مسمومیت های ناشی از آلودگی غذا در کشورهای در حال پیشرفت ۱۳% بیشتر از کشورهای صنعتی است. آلودگی مواد غذایی به فلزات سنگین از جمله سرب و کادمیوم از راه کودهای فسفاته و لجن های فاضلابی وارد گیاه شده و در اثر تغذیه دام ها با علوفه آلوده و وارد شدن سرب و کادمیوم در شیر وارد چرخه غذایی انسان می شود. این فلزات سمی در ارگان های بدن به ویژه کلیه تجمع پیدا کرده و در نتیجه باعث نارسایی کلیوی می شود. بر اساس گزارشات و مشاهدات موجود، کاربرد کود بیولوژیک باعث کاهش مصرف کود شیمیایی حداقل تا مقدار ۳۰ درصد می‌گردد. جلوگیری از ایجاد آلودگی خاک و منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی ناشی از ترکیبات باقیمانده کودهای شیمیایی وبه دنبال آن جلوگیری از توسعه بیماری‌های ناشی از مصرف آب و محصولات آلوده به ترکیبات ازت ویا فسفر که در اثر کاربرد کودهای شیمیایی به‌ویژه کودهای ازته ایجاد می‌شوند ،از تأثیرات استفاده از کود های بیولوژیک در سلامتی انسان می باشد.افزایش روزافزون قیمت کودهای شیمیایی و عوارض زیست محیطی ناشی از مصرف غیر علمی این گونه کودها، توجه دوستداران محیط زیست را به کودهای آلی و زیستی معطوف ساخته است. مقدار زیادی از کودهای زیستی و همچنین تمامی کودهای آلی قابلیت مصرف تلفیقی با کود شیمیایی را نیز دارا می باشند که در این صورت علاوه بر کاهش مصرف کودهای شیمیایی و متعاقب آن کاهش معضلات زیست محیطی، افزایش عملکرد محصولات کشاورزی را نیز به دنبال خواهد داشت. لذا با توجه به در نظر گرفتن اثرات سوء ناشی از کاربرد کودهای شیمیایی فسفاته بر محیط زیست و جانداران و انسان و همچنین هزینه های بالای خرید و حمل و نقل این کودها، کاهش قدرت باروری خاکها، کاهش تنوع زیستی خاک، تجمع برخی عناصر وآلاینده ها در خاک و محصولات کشاورزی و کاهش کیفیت آنها، آلودگی آبهای زیر زمینی، استفاده از کودهای زیستی که باعث افزایش حاصلخیزی خاک، تولید محصولات کشاورزی سالم، کاهش آلودگیهای زیستی، حفظ توان خاک و کاهش هزینه های کشاورزی می باشند مورد توجه قرار می گیرد و تولید این کودها بطور بومی در کشور یک ضرورت تلقی می شود. به عنوان مثال تحقیقات نشان داده که تداوم مصرف کودهای شیمیایی فسفری که حاوی مقادیر زیادی کادمیم هستند، به تجمع کادمیم در خاک و محصولات کشاورزی می انجامد (معلم و همکاران ۱۳۸۶، ۵۳؛ Pingale and Virkar 2013, 3).
۱-۸- پیشینه استفاده از کودهای زیستی
در دهه های گذشته به دلیل مصرف کود های شیمیایی اثرات زیست محیطی متعددی از جمله انواع آلودگی های آب و خاک و مشکلاتی در خصوص سلامتی انسان و دیگر موجودات زنده به وجود آمد. سیاست کشاورزی پایدار و توسعه پایدار کشاورزی متخصصین را بر آن داشت که هر چه بیشتر از موجودات زنده در خاک در جهت تامین نیاز های غذایی گیاه کمک بگیرد و بدین سان بود که تولید کودهای زیستی آغاز شد (ساریخانی و همکاران ۱۳۸۹، ۳۷). نخستین کود زیستی در اواخر قرن نوزدهم مورد استفاده قرار گرفت و از آن تاریخ به بعد سایر کود های بیولوژیک ساخته شدند. ارگانیسم هایی که در تولید کود های بیولوژیک مورد استفاده قرار می گیرند عمدتأ از محیط زیست جداسازی می شوند. در شرایط آزمایشگاه در محیط های کشت مخصوص تکثیر و پرورش پیدا می کنند،آماده و مصرف می شوند. البته مصرف کود های زیستی دیرینگی زیادی دارد. تولیدکنندگان محصولات برای تقویت زمین های کشاورزی، گیاه تیره ای به نام لگومینوز را کشت می کردند و بر این باور بودند که با کشت آن باروری خاک افزایش پیدا می کند. دانش کاربرد تلقیح میکروبی دارای یک تاریخچه طولانی است که موجب رشد و توسعه کشاورزی شده است. این مسئله با کشت در ابعاد کوچک برای تولید این کودها شروع شد و تولید کودهای زیستی به این ترتیب گسترش یافت. در بررسی ها مشخص شد که این کودها موجب تسریع تجزیه بقایای آلی محیط می شوند. تولید این کودها با روش های مختلفی صورت می گیرد.قدمت استفاده از کود های زیستی ازته به بیش از صد سال قبل (یعنی سال ۱۸۸۹) بر می گردد، همچنین باکتری های حل کننده فسفات به عنوان کود زیستی از سال ۱۹۵۰ مورد توجه قرار گرفتند. در دو دهه گذشته مشخص گردیده است که طیف وسیعی از باکتری‏های ریزوسفر قادرند رشد بسیاری از گیاهان مهم زراعی را بهبود بخشند (Muraleedharan et al 2010, 16).
۱-۹- جایگاه تولید کودهای زیستی در ایران و جهان
روند مصرف کود در ایران نشان می دهد که کودهای فسفاته بعد از نیتروژن در جایگاه دوم قرار دارند. با توجه به معضلات موجود درمورد فسفر، کودهای زیستی حل کننده فسفات نیز توانسته اند تاثیر بسیار موفقی را در افزایش محصولاتی مثل گندم و جو داشته باشند. با این که هم اکنون کودهای زیستی فسفاته در مناطق محدودی استفاده می شوند ولی با توجه به نتایج بدست آمده پتانسیل رشد بسیار خوبی دارند. با وجودی که اطلاعات کمی درمورد مصرف جهانی کودهای زیستی در دسترس است با این حال تصور می شود که این گروه تاثیر زیادی در افزایش عملکرد دو گروه دیگر داشته باشد. یکی از تشکل هایی که در سطح بین الملل بخشی از فعالیت های خود را به مطالعه در مورد کودهای زیستی اختصاص داده، انجمن بین المللی صنایع کودهای شیمیایی است. براساس مطالعات انجام شده دراین مرکز حجم تولید سالانه کودهای زیستی ۷۰۰۰ تن تخمین زده شده است که براساس مطالعه بر روی ۷۰ واحد تولید کننده در دنیا انجام شده است. اولین محصول تجاری شده کودهای حل کننده فسفات jump star است که حاوی قارچ Penicillium bilaii می باشد و در سال ۱۹۹۱ توسط شرکت Philom Bios وارد بازار شد. در سال ۱۹۹۶ همین شرکت اولین کود ترکیبی خود شامل میکروب های حل کننده فسفات و تثبیت کنندگان ازت را وارد بازار کرد. در کانادا تولید کودهای زیستی به صورت تجاری از سال ۱۹۸۱ شروع شد و موفق به تولید اولین کودهای زیستی استریلیزه مدت دار شدند (ساریخانی و همکاران ۱۳۸۹، ۳۸).
بیشترین کودهای زیستی تولید شده در کشور استرالیا مربوط به کودهای زیستی تثبیت کننده ازت اتمسفری هستند که با بهره گرفتن از انواع باکتری ها برای حبوبات تولید می شوند. از جمله باکتری های مورد استفاده در این رابطه Bradyrhizobium Strain WU425 می باشد. استفاده از کودهای زیستی فسفاته تجاری شده در این کشور به سال ۲۰۰۲ برمی گردد. کود میکروبی حل کننده فسفات حاوی قارچ Penicillium radicum بوده که توسط Hocking & Whitelaw در سال ۱۹۹۱ جداسازی شد. این محصول توسط شرکت استرالیایی Bio-Care Technology Ltd با نام تجاری Release به بازار عرضه شده است (ساریخانی و همکاران ۱۳۸۹، ۳۸).

مقدمه ۵۲
۴-۱- نتایج پژوهش ۵۲
۴-۱-۱- شناسایی نوع ساختار سازمانی غالب در حوزه ستادی دانشگاه شیراز……………….۵۲
۴-۱-۲- شناسایی منابع قدرت مورد استفاده مدیران در حوزه ستادی دانشگاه شیراز…………………………………………………………………………………………………………………………………….۵۳
۴-۱-۳- بررسی رابطه نوع ساختار سازمانی و منابع قدرت مدیران در حوزه ستادی دانشگاه شیراز……………………………………………………………………………………………………………………….۵۵
۴-۲- خلاصه‌ی نتایج ۵۷
فصل پنجم: نتیجه ‌گیری و بحث
مقدمه ۵۹
۵-۱- نتیجه‌ گیری و بحث ۶۰
۵-۲- جمع بندی کلی ۶۵
۵-۳- محدودیت‌‌ های پژوهش ۶۷
۵-۳-۱- محدودیت‌ های اجرایی ۶۷
۵-۳-۲- محدودیت‌ های پژوهشی ۶۷
۵-۴- پیشنهادهای پژوهش ۶۷
۵-۴-۱- پیشنهادهای کاربردی ۶۸
۵-۴-۲- پیشنهادهای پژوهشی ۶۹
فهرست منابع و ماخذ
منابع فارسی ۷۰
منابع انگلیسی ۷۵
پیوست
مقیاس نوع ساختار سازمانی ۸۳
مقیاس شناسایی منابع قدرت ۸۵
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره ۱: مقایسه ابعاد چهارگانه انواع ساختارهای تواناساز و بازدارنده ۲۷
جدول شماره ۲: مرورری بر منابع قدرت ۳۳
جدول شماره ۳: انواع دستهبندی منابع قدرت ۳۵
جدول شماره ۴: فراوانی و درصد حجم جامه آماری…………………………………………………………………۴۶
جدول شماره ۵: فراوانی و درصد حجم نمونه آزمودنی ها………………………………………………………..۴۷
جدول شماره ۶: نمره‌ گذاری ابعاد تواناساز و بازدارنده ۴۷
جدول شماره ۷: گویه های مربوط به ابعاد تواناساز و بازدارنده ۴۸
جدول شماره ۸: نمره ‌گذاری ابعاد قدرت ۴۸
جدول شماره ۹: گویه های مربوط به منابع قدرت ………………………………………………………………….۴۸
جدول شماره ۱۰: محاسبه روایی و پایایی مقیاس نوع ساختار سازمانی………………………………….۴۹
جدول شماره ۱۱: محاسبه روایی و پایایی مقیاس شناسایی منابع قدرت ………………………………۴۹
جدول شماره ۱۲: مقایسه میانگین انواع ساختار سازمانی موجود در واحدهای ستادی دانشگاه شیراز ۵۳
جدول شماره ۱۳: مقایسه منابع قدرت مورد استفاده مدیران از دید کارمندان ۵۴
جدول شماره ۱۴: آزمون تعقیبی بونفرونی برای تعیین تفاوت بین میانگین های منابع قدرت مدیران ۵۵

فهرست شکل ها
عنوان صفحه
شکل شماره ۱: الگوی مفهومی پژوهش ۴۴
شکل شماره ۲: بررسی رابطه نوع ساختار سازمانی با انواع منابع قدرت مورد استفاده مدیران در واحدهای ستادی دانشگاه شیراز ۵۶
فصل اول
مقدمه
به اعتقاد دانشمندان علوم رفتاری، سازمانها وجه انکار ناپذیر دنیای نوین امروز را تشکیل می دهند. سازمان های مختلف با اهدافی متفاوت، همگی بر پایه تلاش های سرمایه انسانی به عنوان رکن اصلی هر سازمان، هدایت می گردند (هومن،۱۳۸۱). سازمانهای آموزشی نیز به عنوان یکی از مهم ترین نهادهای اجتماعی موجود در جامعه متکی به سرمایه انسانی خویش هستند. موقعیت مؤثر و مثبت یک سازمان آموزشی در جامعه وابسته به هماهنگی در راستای انتظارات اجتماعی می باشد. در این میان نظام آموزش عالی به عنوان یکی از عوامل اصلی و زمینه ساز تحقق سیاست های توسعه کشور حساسیت ویژه ای می یابد (محمدی اقدم، ۱۳۸۶).
شناخت پویایی های درونی و بیرونی سیستم آموزش عالی و آفرینش نقشه های ذهنی کارآمد در این رابطه، می تواند منجر به مدیریت اثربخش سیستم آموزش عالی در راستای تحقق رسالت‌ های اصلی دانشگاه یعنی اکتشاف علمی، اجرای جدی آموزش، پژوهش و ارائه خدمات علمی گردد (یمنی،۱۳۸۸؛ نوه ابراهیم و پورکریمی،۱۳۸۷). بر این اساس فهم پیچیدگی های دانشگاهی به منظور ساختن دانشگاهی اصیل و اثربخش موضوعیت می یابد (یمنی،۱۳۸۸). از جمله عوامل موثر در پویایی ها و پیچیدگی های سیستم های دانشگاهی، ساختار سازمانی و قدرت می باشند. این عوامل در عین حال که خود متاثر از پویایی ها و پیچیدگی های سیستمی دانشگاه می باشند، نقش تعیین کننده ای نیز در آن دارند؛ خصوصاً اینکه از جمله عوامل موثر در کیفیت رفتار و عملکرد سازمانی در دانشگاه و زیرسیستم های آن در سطوح مختلف هستند (تولبرت و هال^[۱]،۲۰۰۹). لذا پژوهش در باره آنها ضرورت می یابد. در واقع از این طریق می توان به فهم بیشتر شرایط، پویایی ها و اقتضائات سیستمی در دانشگاه و مدیریت آن دست یافت.
ساختار سازمانی، مناطق فعالیت افراد را تحت کنترل خود در می آورد (رابینز و جاج^[۲]، ۲۰۰۹). قدرت نیز تاثیری نافذ بر تصمیمات، واکنش ها و به طور کلی مناطق فعالیت فردی، گروهی و سازمانی افراد دارد (ساراکوگلو^[۳]، ۲۰۰۹؛ کیم^[۴]، ۲۰۰۴؛ آلانزی و رودریگوس^[۵]، ۲۰۰۳).
بنابراین می توان گفت ساختار و قدرت در پیوندی منعطف با یکدیگر رفتار سازمانی افراد را کنترل نموده و از این طریق بر آنان نفوذ می یابند. کارکردها و عملکرد سازمانی و تبعات ناشی از آنها مستقیماً تحت تاثیر رفتار سازمانی افراد قرار می گیرند و جهت می یابند. بدین ترتیب میزان پاسخگویی سازمان به محیط خود و کیفیت آن با تاثیرپذیری از مولفه های مهم سازمانی نظیر ساختار و منابع قدرت، شکل می گیرد. از این رو در این پژوهش به بررسی آن دو متغیر کلیدی و رابطه آنها پرداخته شده است.
۱-۱- بیان مساله
جامعه امروز، جامعه ای سازمانی است (هال^[۶]،۲۰۰۲)؛ و سازمانها نقش بسیار عمده ای را در زندگی افراد بر عهده دارند. آنها از طریق نقش های مهم انتظام جامعه، رفع نیازها و پویایی و پیشرفت به طور مستقیم در جامعه حضور و نفوذ می یابند. سازمان ها در راستای ایفای اثربخش نقش های خود و به منظور حفظ و ارتقای کیفی موقعیت خویش در محیط تعاملی خود، اقدام به توسعه مزایای رقابتی خویش می نمایند؛ و در این میان به طور سریع، محصولات و خدمات متنوعی تولید و ارائه می کنند. آنها در محیطی که سرشار از تغییر، پویایی، ابهام و نااطمینانی می باشد، فعالیت می کنند که اصطلاحاً از آن به عنوان محیط راهبردی یاد می شود. شرایط و مقتضیات محیط راهبردی، پاسخ های راهبردی را ایجاب می نماید. سازمانها جهت ایجاد، حفظ و استمرار بقای معنادار خود در چنین محیط پیچیده ای ناچار به"سازواری"و پاسخگویی پویا به اقتضائات درونی و محیطی خود می باشند (ترکزاده، ۱۳۸۸). تحقق این مهم مستلزم عملکرد اثربخش در سطوح مختلف سازمانی است. مقدمه این عملکرد اثربخش، توانایی مدیران جهت تشخیص و جهت گیری پویا و طراحی ساختار سازمانی مناسب و همچنین برقراری ارتباط و رهبری اثربخش افراد می باشد؛ این امر نیز به نوبه خود مستلزم نفوذ بر آنان میباشد که به واسطه ساختارسازی های موثر و اعمال منابع قدرت انجام می پذیرد.
از طرفی سازمانها در راستای ایجاد سازواری (تغییر خود، دیگران و محیط)، پیش از انتظام بخشیدن به جامعه و محیط تعاملی خود ابتدا می بایست به انسجام درونی خویش و مدیریت رفتار سازمانی خویش مبادرت ورزند. به بیانی دیگر هر سازمانی جهت ایجاد تغییر و تاثیر در و بر محیط خود ابتدا می بایست خود و درون خود را تغییر داده و آن را نظمی پویا بخشد. این مهم می تواند از طریق طراحی ساختاری پاسخگو و اعمال درست قدرت تحقق می یابد؛ زیرا ساختار میدانی است برای کنش های سازمانی (هال، ۲۰۰۲) و قدرت، ظرفیت تاثیر و تغییر رفتار و تصمیمات دیگران است (افجهای،۱۳۸۰؛ ساراکوگلو، ۲۰۰۹). به عبارتی مقدمه این مهم، برقراری ارتباطات اثربخش و سازنده می باشد که از طریق طراحی ساختار مناسب و استفاده به جا و به هنگام از منابع قدرت میسر می گردد. در واقع ساختار سازمانی با فراهم سازی بستر لازم جهت اقدامات و عملیات سازمانی سازنده و قدرت با تاثیر بر رفتار سازمانی (در سطوح مختلف) به نوعی زمینه انتظام و انسجام درونی و به دنبال آن زمینه سازی جهت اثربخشی سازمانی را فراهم می نماید.

آگاهی از بهم پیوستن همه زندگی آگاهی از جهان بینی دیگران وسعت نظر ادراک فضا /زمان آگاهی از محدودیت ها / نیرو ادراک بشر آگاهی از قوانین معنوی تجارب یگانگی ماوراء

خود والاتر / رهبری فراخود
تعهد نسبت به رشد معنوی حفظ خود والا در مسئولیت زندگی هدفمند پایداری در اعتقادات راهنمایی خواستن از معنویت

پیشگاه معنوی / رهبری اجتماع
یک عارف و معلم/ مربی معنوی موثر یک عارف و مامور تحولی موثر غمخواری کردن و داوری آگاه و آرامش حضور آرام و امن هم تراز بودن با گردش زندگی

به نقل از نصر اصفهانی و اعتمادی (۱۳۹۱)
مدل هوشی معنوی ویگلزورث و ارزیابی اندازه گیری آن به طور موفقیت آمیزی در شرکت ها مورد استفاده قرار گرفته است.

۳-۴- ۲- مدل آمرام (۲۰۰۷ )

آمرام یک تئوری بنیادی جهانی، در خصوص هوش معنوی ارائه نمود. او با ۷۱ نفر از پیروان سنت های مختلف معنوی ( بودیسم، مسیحیت، بت پرست، اسلام، صوفی، هندوئیسم، نائوئیسم، یوگا و … ) که از نظر اطرافیانشان هوش معنوی داشتند، مصاحبه کرد. اکثریت آنها از اساتید مذهبی بودند ( شیخ، روحانی، کشیش و … ) بعضی نیز متخصصین طب بودند، به طوری که معنویت را با زندگی خود آمیخته بودند. او با هر یک از آنها حداقل چهار مصاحبه انجام داد و از آنها در مورد سوالات زیر توضیح خواست؛ چگونه معنویت شان را بر اساس اعمال روزانه افزایش می دهند؟ معنویت چگونه کار و روابط آنان را شکل می دهد؟ چگونه از معنویت برای انجام وظایف روزانه خود کمک می گیرند؟ و در پایان از شرکت کنندگان خواسته شد انتقادات خود را در مورد موضوعات مطرح شده در مصاحبه های قبلی مطرح کنند. آمرام با بهره گرفتن از تئوری داده بنیاد و از طریق کد گذاری باز ۷ بعد از هوش معنوی و زیر شاخه های آن را استخراج کرد. این ۷ بعد شامل هوشیاری^[۷۰]، متانت^[۷۱]، معنا داری^[۷۲]، تعالی^[۷۳]، صداقت^[۷۴]، تسلیم شدن ( تن در دادن ) صلح آمیز به خود^[۷۵] و هدایت درونی است^[۷۶] .

شکل ۲-۲: مدل آمرام(۲۰۰۷)
به نقل از نصر اصفهانی و اعتمادی (۱۳۹۱)

۴-۲ مدل کینگ (۲۰۰۸ )

کینگ نیز چهار بعد را برای هوش معنوی ارائه کرده است:
تفکر وجودی انتقادی در خصوص مسائل مربوط به هستی^[۷۷]، ایجاد معنای شخصی^[۷۸]، آگاهی متعالی^[۷۹]، بسط حالت آگاهی^[۸۰] (کینگ، ۲۰۰۸).
شکل ۳-۲: مدل کینگ (۲۰۰۸)
به نقل از نصر اصفهانی و اعتمادی (۱۳۹۱)
هوش معنوی بیانگر مجموعه ای از توانایی ها و ظرفیت ها و منابع معنوی است که کاربست آن ها موجب افزایش انطباق پذیری و در نتیجه سلامت روان افراد می شود (کینگ^[۸۱]، ۲۰۰۸: ۳۸). گین و پورهیت^[۸۲] (۲۰۰۶) هوش معنوی را توانایی تجربه شده ای می دانند که به افراد امکان دستیابی به دانش و فهم بیشتر را می دهد و زمینه را برای رسیدن به کمال و ترقی درزندگی فراهم می سازد (گین و پورهیت، ۲۰۰۶: ۲۳۰). در دهه های اخیر موضوع معنویت در سازمان مورد توجه روز افزون پژوهشگران قرار گرفته است به طوری که از آن به عنوان نوعی هوش یاد می شود. اهمیت معنویت در سازمان توسط مدیران، کارفرمایان و پژوهشگران به عنوان موضوعی مهم در تعامل با مشتریان و افراد جامعه در نظر گرفته می شود (هانسن^[۸۳]، ۲۰۰۱). به کارگیری معنویت به منظور حل مسائل سازمانی و فردی به نوعی توانایی اشاره دارد که هوش معنوی نامیده می شود.

۵-۲- معنویت و دین در سازمان

با توجه به پیچیدگی و ابهام مفهوم معنویت، اغلب از آن به عنوان جعبه سیاه یاد می شود. تعریف معنویت به دلیل کاربردهای گسترده آن بسیار حساس است. در کتاب زندگی معنوی در بیان دشواری تعریف معنویت می گوید: «در حالی که از یک سو ناچاریم از انتزاع و عدم تعریف بپرهیزیم، از سوی دیگر باید از تعریف شتابزده خودداری کنیم چرا که هیچ واژه ای در زبان بشریت مترادف و متناسب با واقعیت های معنوی وجود ندارد». با وجود پیچیدگی مفهوم معنویت، بسیاری از نظریه پردازان درصدد ارائه تعریفی از آن برآمده اند. معنویت را شامل جستجوی مداوم برای یافتن معنا و هدف زندگی، درک عمیق ارزش زندگی، وسعت عالم، نیروهای طبیعی موجود و نظام باورهای شخصی می داند. بر خلاف تعریف وی که به مسائل معنوی در حوزه عوامل خارجی و ارزشی توجه کرده است ( ویگلنس ورس، ۲۰۰۴). از نظر واگان^[۸۴] (۲۰۰۳: ۲۹) معنویت امری همگانی است و همانند هیجان، درجات و جلوه های مختلفی دارد. ممکن است هشیار یا ناهشیار، رشد یافته یا رشد نیافته، سالم یا بیمار، ساده یا پیچیده، مفید یا خطرناک باشد. ویگلنس ورس، معنویت را نیاز درونی بشر به ارتباط با موجودی فراتر از خود می داند که در دو طبقه قرار دارد. طبقه عمودی؛ در این طبقه به موجودی مقدس، نامحدود به زمان و مکان که منبع قدرت برتر و نهایت خودآگاهی است، اشاره دارد. انسان ها تمایل به برقراری ارتباط و راهنمایی شدن توسط چنین منبعی را دارند. طبقه دوم که افقی نامیده شده است، شامل همه انسان هایی است که افراد تمایل به خدمتگزاری به آنها را دارند (ویگلنس ورس، ۲۰۰۲). با وجود اشتراکات معنایی بین مفاهیم دین و معنویت، افتراق های آن نیز قابل توجه است. معمولاً سلوک معنوی افراد خارج از جهت گیری های دینی و مذهبی شان با کنکاش و کاوش در مورد حقیقت خویشتن و هدف واقعی زندگی آغاز می شود. بنابراین بین دین و معنویت تفاوت وجود دارد. اندره هیل نیز در کتاب زندگی معنوی، معنویت را قلب دین و زندگی معنوی را از زندگی اصیل و کاملی که انسانیت برای آن آفریده شده است، می داند. درباره رابطه دین و معنویت دو دیدگاه عمده وجود دارد. دیدگاه اول به رابطه دین و معنویت در سه حالت اعتقاد دارد که عبارتند از:
همپوشانی و یکسان بودن مفاهیم دین و معنویت
اعم بون معنویت از دین
اعم بودن دین از معنویت.
به طور کلی درباره معنویت در محیط کار، چهار نوع جهت گیری مطرح است. با توجه به این که دیدگاه فرد نسبت به دین و معنویت مثبت یا منفی باشد، ماتریسی چهارگانه ترسیم می گردد. از دیدگاه افرادی که نسبت به هر دو موضوع دیدگاه مثبتی دارند، تنها راه تجربه و پرورش معنویت، دین است. این گروه که ۳۰ درصد از کل افراد را شامل می شود، اعتقاد دارند دین و معنویت هم معنا، غیر قابل تفکیک و هر دو منابع اصلی برای اعتقادات یا ارزش های جهانی می باشند. افرادی که نسبت به دین دیدگاه منفی و نسبت به معنویت دیدگاه مثبت دارند، دین را سازمان یافته، متعصب با افکاری بسته و معنویت را جهانی، غیر متعصبانه و روشن فکرانه می داند. قریب به ۶۰ درصد افراد در این گروه قرار می گیرند و اعتقاد دارند معنویت موضوعی کاملاً شخصی است که برای همگان دست یافتنی است. گروهی که ۸ درصد کل افراد را تشکیل می دهند، نسبت به دین دیدگاهی مثبت و به معنویت دیگاه منفی دارند، این افراد تمام توانشان را بر زندگی دینی به ویژه آیین ها و آموزه های یک دین خاص متمرکز می کند و نهایتاً تنها دو درصد از افرادی که نسبت به هر دو موضوع دارای نگرشی منفی هستند، اعتقاد دارند نه دین بنیادین است و نه معنویت، بلکه ارزش های جهانی می توانند به طور مستقل و بدون توجه به دین و معنویت تعریف شوند. این گروه برای دین و معنویت در سازمان کارکردی قائل نیستند.
نمودار شماره ۱-۲ چهار نوع جهت گیری به سوی دین و معنویت
نگرش منفی معنویت نگرش مثبت

دین بر معنویت برتری دارد و یک منبع اصلی اعتقادات و ارزش هاست.

دین و معنویت هم معنا و غیر قابل تفکیک و هر دو منابع اصلی برای اعتقادات یا ارزش های جهانی اند.

نگرش مثبتß دین ß نگرش منفی

نه دین بنیادین است و نه معنویت، ارزش های جهانی می توانند، به طور مستقل و بدون توجه به دین و معنویت تعریف شوند.

معنویت بر دین تفوق دارد و منبع اصلی اعتقادات یا ارزش های جهانی است.

منبع: گین و پورهیت^[۸۵] (۲۰۰۶)

۶-۲- معنویت به مثابه هوش

جایگاه مفهومی هوش معنوی در روانشناسی دین است و همان طور که از عنوان هوش معنوی مشخص است. این مفهوم متشکل از مفاهیم «هوش» و «معنویت» است. مفهوم هوش از جمله مفاهیم اساسی روان شناسی است که از نظریه پردازان اصلی آن می توان به آلفرد بینه، لوئیس ترمن، دیوید و وکلسر اشاره کرد. گرچه مفهوم هوش در ابتدای طرح آن به صورت تک بعدی مورد توجه قرار گرفت و تنها به توانایی های شناختی و منطقی انسان ها اشاره داشت لکن مطالعات گاردنر (۱۹۸۳، ۲۵۴) و تئوری هوش های چندگانه که شامل هشت هوش نسبتاً مستقل است، ابعاد جدیدی را در این حوزه نوید داد. به نظر وی ابعاد هوش شامل: هوش کلامی، منطقی-ریاضی، فضایی، موسیقی، فیزیکی یا بدنی، هوش بین فردی، هوش برون فردی و هوش طبیعت شناسی است. وی هم چنین هشت معیار برای تشخیص هوش مستقل بدین شرح بیان کرده است؛ یک فعالیت اصلی یا مجموعه ای از فعالیت های مشخص، سیر تکاملی معقول، الگوی مشخصی از توسعه و بهبود، تفکیک بالقوه جایگاه هوش در مغز، تشخیص فرد از وجود یا عدم وجود توانایی، قدرت رمز گشایی نمادها، مورد حمایت از جانب پژوهش های تجربی روان شناسی، مورد حمایت یافته های هوش سنجی. گرچه گاردنر در بعد هوش وجودی یا طبیعت شناسی که به ماهیت انسان، چرایی و علت زندگی اختصاص دارد به نوعی به بحث معنویات به عنوان گونه ای از هوش اشاره کرده است، اما به نظر وی مفهوم هوش معنوی فاقد معیار تاریخچه تکاملی معقول به عنوان یکی از معیارهای سنجش هوش است. پس از مطرح شدن مفهوم هوش هیجانی توسط دانیل گلمن (۱۹۹۵) در کتابی با همین عنوان، گاردنر (۱۹۹۹) دلایل و مدارکی دال بر وجود انواع دیگری از هوش ارائه داد و به اعتقاد وی یکی از جنبه های ذهن، تفکر در مورد مسائل مافوق درک حسی بشر است. بدین علت که آن امور بسیار بزرگتر یا کوچکتر از چیزی هستند که مستقیماً درک شوند. با این وجود طرح مفهوم هوش معنوی در عرضه سازمان و مدیریت توسط زوهار و مارشال (۲۰۰۰) و ایمونز (۲۰۰۰) صورت گرفت. ایمونز (۲۰۰۰: ۱۴) براساس معیارهای هشت گانه گاردنر معنویت را به عنوان هوش مطرح و آن را توانایی بشر در استفاده از ظرفیت های معنوی برای حل مسائل روزمره و دستیابی به اهداف می داند که شامل پنج مولفه بدین شرح است، ظرفیت پیشرفت فیزیکی و ذهنی، قابلیت دستیابی به سطح بالاتری از خودآگاهی، قابلیت انجام فعالیت های روزانه با حسی روحانی مقدس، قابلیت به کاربردن ظرفیت های معنوی برای حل مسائل زندگی، توانایی رفتار کردن بر مبنای پرهیزگاری.
پژوهشگران دیگری نیز تعاریف و الگوهای مختلفی از هوش معنوی ارائه داده اند. این الگوها و تعاریف خصوصیات، ویژگی ها، ظرفیت ادراک و شناخت بشریت را تبیین می کنند. نوبل(۲۰۰۰: ۲۲) هوش معنوی را ظرفیت های درونی انسان دانسته و علاوه بر موارد مورد اشاره ایمونز (۲۰۰۰)، دو قابلیت دیگر را نیز بدان افزوده است: (۱) شناخت آگاهانه این که واقعیات فیزیکی دارای حقیقتی چندگانه هستند که آگاهانه یا ناآگاهانه با آن ها در تعامل لحظه به لحظه ایم، (۲) تلاش برای سلامت روانی، نه تنها برای خود بلکه برای دیگران. زوهر ومارشال (۲۰۰۰: ۳۸ ) نیز نه ویژگی هوش معنوی را شامل انعطاف پذیری (سازگاری هم زمان و فعال)، سطح بالایی از خودآگاهی، قابلیت روبه رو شدن با مشکلات، توانایی تحمل دردها و سختی، الهام گرفتن از چشم اندازها و ارزش ها، تمایل به کشف ارتباط بین پدیده های متفاوت (کلی نگر بودن)، تمایل زیاد به پرسیدن «چرا» و «چه می شد اگر» برای رسیدن به پاسخ سوالات اساسی، داشتن زمینه استقلال و جرئت سنت شکنی می دانند.
کینگ (۲۰۰۷)، نیز هوش معنوی را مجموعه ای از ظرفیت های ذهنی در مورد جنبه های غیر مادی واقعیات به خصوص واقعیاتی که در ارتباط با ماهیت وجودی انسان، ماورا و سطوح بالاتر خودآگاهی است، تعریف می کند. به نظر وی رهاورد این ظرفیت ها سهولت حل مسئله و فائق آمدن بر مشکلات را به دنبال دارد.

۷-۲- هوش معنوی در محیط کار

ابزارهای مورد استفاده در این پژوهش عبارت بودند از:چک لیست انتخاب واحد پژوهش، فرم اطلاعات فردی- بارداری، فرم اطلاعات مربوط به پیشرفت زایمان و وضعیت جنین - مادر، فرم اطلاعات مربوط به وضعیت لگن استخوانی در معاینه مهبلی در بدو پذیرش ، فرم اطلاعات مربوط به زایمان و نوزاد ، فرم اطلاعات مربوط به خط بنفش ، فرم نظر سنجی مادران از روش های ارزیابی پیشرفت زایمان ، پرسشنامه اضطراب آشکار اشپیل برگر، مقیاس دیداری درد ، خستگی وگرسنگی ، متر نواری یکبار مصرف۲۰۰ میلیمتری ، وزنه یک کفه ای نوزاد ، دماسنج دهانی و فشار سنج عقربه ای ، متر نواری متحرک و متصل به دیوار
چک لیست انتخاب واحد پژوهش
این فرم شامل معیارهای انتخاب واحد پژوهش(معیارهای ورود و خروج)با۱۳ سوال می باشد که با توجه به اهداف تحقیق، و مطالعه جدیدترین منابع و مقالات مرتبط و مشورت با اساتید راهنما و مشاور تهیه گردیده است.
فرم اطلاعات فردی- بارداری
که شامل دو بخش می باشد و توسط پژوهشگر تکمیل می شد.
بخش الف: شامل مشخصات فردی- بارداری که مشتمل بر ۱۱ سوال ،شامل: سن، تحصیلات و شغل مادر و همسر ، تعداد زایمان ،نوع زایمان قبلی ، نحوه شروع زایمان فعلی،خواسته یا ناخواسته بودن بارداری فعلی ، ساعت آخرین وعده غذایی مادر و رنگ پوست مادر است
بخش ب: که مشتمل بر۴ سوال ،شامل: اطلاعات مربوط به وزن ، شاخص توده بدن ،میزان افزایش وزن مادر طی بارداری ، تاریخ و ساعت پذیرش که ازپرونده و دفترچه بهداشتی وی تکمیل می شد.
فرم اطلاعات مربوط به پیشرفت زایمان ، وضعیت جنین و مادر
این فرم مشتمل بر ۲۶ سوال در مورد اتساع و آنگاژمان دهانه رحم، جایگاه و وضعیت قرار گیری سر جنین ، نحوه پاره شدن پرده های جنین، اتساع دهانه رحم در هنگام پاره شدن پرده های جنینی ، رنگ مایع آمنیوتیک ، مولدینگ و آسنکلیتیسم سر جنین ، نوع آسنکلیتیسم، تعداد،شدت ومیانگین مدت انقباضات در ۱۰ دقیقه ، تعداد ضربان قلب جنین، فشارخون ، درجه حرارت ، نبض ، تنفس ،مدت قارگیری مادر در وضعیتهای قائم- خوابیدهبه پشت و پهلو، استفاده از اکسی توسین و دارو حین لیبر، نوع- میزان و روش دریافت مایعات و زورزدن فعال مادر می باشد.
فرم اطلاعات مربوط به وضعیت لگن استخوانی در معاینه مهبلی در بدو پذیرش
این فرم مشتمل بر ۱۳ سوال در مورد پرومونتار ساکروم ، اندازه گونژوکه دیاگونال ، تقعر استخوان ساکروم ، اندازه بریدگی ساکروسیاتیک ، لیگامان ساکرو اسپاینوس ، وضعیت خار های ایسکیال ، دیواره های لگن ، تحرک دنبالچه ، فاصله برجستگی های ایسکیال ، قد مادر ، وزن مادر در هنگام پذیرش می باشد.
فرم اطلاعات مربوط به زایمان و نوزاد
این فرم مشتمل بر ۱۳ سوال در مورد نمره بیشاب ، فاصله زمانی از پذیرش تا اتساع کامل دهانه رحم ، طول مرحله دوم زایمان، استفاده از اکسی توسین در مرحله دوم زایمان ، نوع پیشرفت مرحله اول و دوم زایمان ، نوع زایمان ، وضعیت پرینه ، علت زایمان سزارین یا فورسپس و واکئوم ، وزن، دورسر، دور سینه و قد نوزاد ، آپگار دقیقه اول و پنجم ، جنس نوزاد و وجود حلقه بند ناف دور گردن نوزاد می باشد .
فرم اطلاعات مربوط به خط بنفش
این فرم مشتمل بر ۶ سوال در مورد وجود یا عدم وجود خط بنفش ، طول و عرض خط بنفش ، فاصله زاویه تحتانی لوزی میکائیل ساکرال تا حاشیه خلفی مقعد ، قطر عرضی میکائیل ساکرال و رنگ خط بنفش می باشد که توسط کمک پژوهشگر تکمیل می شد.
فرم نظر سنجی مادران از روش های ارزیابی پیشرفت زایمان
این فرم مشتمل بر ۵ سوال در مورد احساس ناراحتی ، درد و خجالت مادران از روش های ارزیابی زایمان و روشی که مادر برای سنجش پیشرفت زایمان خود ترجیح می دهد ، می باشد که بعد از زایمان توسط پژوهشگر تکمیل می شد .

پرسشنامه اضطراب آشکار اشپیل برگر
این پرسشنامه شامل ۲۰ سوال است که سوالات به صورت لیکرت ۵ نقطه ای اصلا(۱)، تا حدی (۲)، متوسط(۳)، خیلی زیاد(۴) نمره بندی می شود. نمره کل پرسشنامه بین ۲۰ تا ۸۰ است که نمره گذاری این ابزار به صورت زیر می باشد
.
رتبه بندی ابزار اضطراب آشکار اشپیل برگر

۱-۵- فرضیه‌ها ی پژوهش
عدالت خدمات بر رضایتمندی مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان تأثیر دارد.
۱-۱- عدالت خدمات بر کیفیت خدمات مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان تأثیر دارد.
۱-۲- کیفیت خدمات بر رضایتمندی مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان تأثیر دارد.
۱-۳- عدالت خدمات بر اعتماد مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان تأثیر دارد .
۱-۴- اعتماد بر رضایتمندی مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان تأثیر دارد.
۱-۵- عدالت خدمات بر دوستی تجاری ایجاد شده ما بین مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان و کارکنان تأثیر دارد.
۱-۶- دوستی تجاری بر رضایتمندی مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان تأثیر دارد.
۲- رضایتمندی مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان بر وفاداری شناختی آنان تأثیر دارد.
۳- قیمت‌های رقابتی بر وفاداری شناختی مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان تأثیر دارد.
۴- وفاداری شناختی مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان بر وفاداری نیت آنان تأثیر دارد
۵- وفاداری نیت مشتریان بیمه پاسارگارد شهرستان اصفهان بر وفاداری رفتار آنان تأثیر دارد.
۱-۶- قلمرو پژوهش
۱-۶-۱- قلمرو موضوعی پژوهش
قلمرو این پژوهش از نظر موضوعی، در محدوده ارزیابی عوامل مؤثر بر وفاداری مشتریان نمایندگی‌های شرکت بیمه پاسارگاد شهرستان اصفهان می‌باشد.
۱-۶-۲- قلمرو مکانی پژوهش
قلمرو مکانی این پژوهش نمایندگی‌های شرکت بیمه پاسارگاد شهرستان اصفهان می‌باشد.
۱-۶-۳- قلمرو زمانی پژوهش
قلمرو زمانی بازه اردیبهشت ماه تا آذر ماه ۱۳۹۱ بوده است .
۱-۷- تعاریف عملیاتی و مفهومی‌واژه‌ها
وفاداری مشتری
تعریف نظری: ایجاد تعهد در مشتری برای انجام معامله با سازمان خاص و خرید کالاها و خدمات به طور مکرر(سوزان و لارسون ۲۰۰۴،ص ۲۹۷)

تعریف عملیاتی: در این پژوهش وفاداری زمانی حاصل میگرددکه مشتری برای همیشه جهت خرید انواع بیمه نامه به نمایندگی‌های بیمه پاسارگاد مراجعه کرده و به جز آن دیگران را تشویق به خرید از این شرکت می کند.
رضایتمندی مشتریان
تعریف نظری: احساس روانشناختی نهایی که از انتظارات ناهماهنگ مشتری در ارتباط با انتظارات اولیه اش نشات میگیرد(اولیور ۱۹۹۹)
تعریف عملیاتی: از خدمتی که شرکت بیمه پاسارگاد ارائه میدهد احساس مطلوبی در فرد ایجاد گردد.
عدالت در خدمات
تعریف نظری : قضاوت مشتری در ارزیابی ورودی و خروجی مبادله است.(اولیور ۱۹۹۷)
تعریف عملیاتی: نظریه عدالت بیان می‌کند که افراد نسبت ستاده‌ها و داده‌های خود را با نسبت ستاده‌ها و داده‌های دیگری در یک مبادله مقایسه می‌کنند.اگر بیمه گذار  دریابد که نسبت او در مقایسه با دیگر اعضا و مبادله نامساعد است احساس بی‌عدالتی می‌کند.معادله زیر این نسبت‌ها را نشان می‌دهد:بنابراین، ستانده‌هایی که بیمه گذار(الف) از یک مبادله دریافت می‌کند تقسیم بر داده‌های بیمه گذار(ب) در مبادله باید برابر باشد با ستانده‌های بیمه گذار‌(الف) از مبادله تقسیم بر داده‌های بیمه گذار(ب) در مبادله.اگر نسبت‌ها نابرابر باشد نارضایتی به وجود خواهد آمد.
دوستی تجاری
تعریف نظری:تعامل اجتماعی بین مدیران و کارمندان با مشتریان که منتج به ایجاد تعهد در مشتریان می‌شود(پاراسورامان و دیگران ۱۹۸۵)
تعریف عملیاتی :ایجاد رابطه صمیمانه و دو طرفه بین پرسنل شرکت بیمه پاسارگاد و مشتریان .
کیفیت خدمات
تعریف نظری : عبارت است از تمرکز بر چیزی که به مشتریان تحویل داده می‌شود موقعیتی که خدمات در آن موقعیت ارائه می‌شود و اینکه آن خدمات چگونه ارائه می‌شود (روس و همکارانش^[۱۸]،۲۰۰۳،ص ۳۶)
تعریف عملیاتی :پوشش‌های بیمه ای که بیمه پاسارگاد به بیمه گذاران (مشتریان )خود به هنگام مواجه شدن با خسارت پرداخت می‌کند . شرایط پرداخت،سهولت در انجام کارها و… در جلب رضایت مشتری مفید می‌باشد.
اعتماد
تعریف نظری : اعتماد عبارت است از: باور به اینکه گفته یا قول یک طرف، قابل اطمینان است و آن طرف در رابطه مبادله ای به تعهداتش عمل خواهد کرد(ون آی ۲۰۰۹)^[۱۹]
تعریف عملیاتی : بیمه گذار با اطمینان کامل شرایط بیمه نامه را قبول کرده و اطمینان دارد بیمه گر به تعهداتش عمل خواهد کرد
۱- ۸- خلاصه
در این فصل پس از ارائه مقدمه، با شرح و بیان مسأله پژوهش آغاز شده، که در این قسمت به بررسی عوامل مؤثر بر وفاداری و رضایت مندی مشتریان نمایندگی‌های شرکت بیمه پاسارگاد درشهرستان اصفهان پرداخته شده است و سپس اهمیت و ضرورت پژوهش بیان گردید . در ادامه اهدافی که ازانجام این پژوهش دنبال می‌شود و فرضیات متناسب با این اهداف بیان گردید، که پس از آن کاربرد نتایج پژوهش و قلمرو موضوعی،مکانی و زمانی ارائه گردید.در پایان این فصل واژه‌ها ی عملیاتی مهم که در متن پژوهش مورد استفاده قرار گرفته،تعریف گردیده است.
در فصل دوم به بیان ادبیات موضوع و تحقیقات پژوهش پرداخته می‌شود .در ادامه و در فصل سوم به روش پژوهش پرداخته می‌شود . در فصل چهارم اطلاعات جمع آوری شده از طریق پرسشنامه تجزیه وتحلیل می‌شود . در فصل پنجم که فصل پایانی این رساله است،نتایج،پیشنهادات و محدودیت‌های پژوهش حاضر تشریح می‌شود.
فصل دوم
ادبیات تحقیق
مقدمه
در سالهای اخیر، در بسیاری از کشورهایی که از اقتصاد آزاد و شرایط رقابتی در بازار برخوردار هستند، مفاهیم و ادبیات جدیدی در عرصه مشتری مداری مطرح شده است. تولید انبوه و صنعتی در کنار تجارت آزاد و بدون مرز موجب شده است تا شرکتها در تلاش برای سود آوری و ماندگاری عبارات جدیدی را در فرهنگ سازمانی خود به کار گیرند. وفاداری مشتری یا مشتری وفادار یکی از این مفاهیم است. یک نام و نشان تجاری^[۲۰] ، وقتی موفق میشود نیازها و رضایت مشتری را تأمین کرده و حتی مصرف کنندگان را بر سر شوق آورده و هیجان زده کند، در این صورت میتواند به داشتن مشتریان وفادار امیدوار باشد . مشتری وفادار به یک برند، مصرف کنندهای است که نه تنها محصول یک شرکت را خریداری می‌کند، بلکه با تکرار خرید، خرید سایر محصولات شرکت و معرفی آن به دیگران، تبدیل به یکی از بزرگترین سرمایه های آن شرکت می‌شود.
مطالب مطرح شده در این فصل به سه بخش تقسیم می‌شود: بخش اول به بررسی مفاهیم مشتری، بازاریابی و وفاداری مشتریان می‌پردازد. در بخش دوم متغیر‌های میانجی مطرح در فرضیات پژوهش از جمله کیفیت خدمات، دوستی تجاری، اعتماد، تعهد و رضایتمندی تشریح خواهد شد. در بخش سوم به مرورتحقیقات داخلی و خارجی پیرامون موضوع پژوهش پرداخته خواهد شد.
۲-۱- بخش اول: مفاهیم مشتری، بازاریابی و وفاداری مشتری