به علت برنامه‌ریزی ضعیف برای پشتیبانی از پروژه، ممکن است منابع مورد نیاز پروژه در زمان موردنظر، در دسترس نباشد.

وضعیت اجرایی برون سپاری پروژه های تحقیق و توسعه و پیچیدگی های خاص آنها باعث گردیده است که مدیریت برون سپاری این پروژه ها امری متفاوت از مدیریت معمول سازمان ها باشد. تاخیرهایی که در پرداخت به این پروژه­ ها پیش می ­آید، می ­تواند به مسائلی مانند نارضایتی پیمانکاران و تامین کنندگان منجر شود. وجوه نقد یکی از منابع حیاتی پروژه­ ها می­باشد و ایجاد توازن بین وجوه نقد در دسترس و نیازهای نقدی از مهمترین عوامل سلامت اقتصادی سازمان و ساختار پروژه به حساب می ­آید. بنابراین واکنش به موقع و درست نسبت به شرایط بسیار متغیر بازار جهت موفقیت سازمان در برون­سپاری پروژه ها نقش بسزایی دارد زیرا درهرسیستم مالی چنانچه عملیات مالی به موقع انجام نپذیرد انتظار افت درعملکرد وکیفیت کار وجود خواهد داشت. بنابراین کارفرما باید بتواند به خوبی منابع لازم برای پشتیبانی از قرارداد را تدارک و فراهم نماید و در مواعید مقرر، پرداخت­ها را به هنگام انجام دهد.
متاسفانه یکی از مشکلات بزرگ سازمان ها در عملی نشدن این موارد بوروکراسی سنگین و عدم نظارت صحیح است، زیرا کسی به دنبال هزینه های ناشی از مدیریت ضعیف و کنترل و نظارت بر آن نیست.
۴-۵-۲-۱۴- ریسک چهاردهم
به علت تحریم‌های بانکی بین‌المللی و به تبع آن سیاست‌های پولی کشور، ممکن توانایی انتقال ارز از داخل به خارج محدود یا قطع گردد.
تحریم به دلیل انزوایی که ایجاد می کند دستیابی به شیوه های تولید اقتصادی و تخصیص بهینه­تر منابع را با بحران مواجه می سازد و تولید را غیر اقتصادی و گران تر می کند و امکان تخصیص بهینه منابع را از اقتصاد کشور تحریم شده به دلیل امتناع مبادله سلب می کند. در نتیجه مطلوبیت کل در اقتصاد کاهش خواهد یافت و به دنبال آن قیمت مواد اولیه و مخاطره ریسک در مبادله کالا افزایش می­یابد.
افزایش ریسک موجب زیاد شدن هزینه های معاملات و مبادله ، افزایش قیمت بیمه و هزینه های حمل و نقل و در مجموع از دست دادن فرصت های مناسب برای مبادله و گران تر شدن قیمت تمام شده محصولات می شود. همچنین تحریم های اخیر مالی و بانکی اخیر موجب بالارفتن ریسک پروژه های تحقیق و توسعه شده است و تمایل به سرمایه گذاری در این بخش ها را پایین آورده و به علت عدم تامین تجهیزات توسط کارفرما و پیمانکاران روند اجرای پروژه ها به کندی پیش می رود.
از سوی دیگر تحریم بانک های ایرانی در شرایطی اعلام شد که در حال حاضر حجم عظیمی از منابع بانک ها در اختیار بانک های ملی ، ملت ، صادرات و سپه قرار دارد، در نتیجه گشایش اعتبارات و نقل و انتقالات مالی با معضل مواجه شده است. بیشتر تامین کنندگان و تولید کنندگان از پذیرش LC از بانک های ایرانی خودداری نموده و تقاضای LC ازبانک های خارجی را داشته اند. همچنین اعتباراتی را که از گذشته قائل می شدند نیز به حداقل رسانده و یا مسدود کرده اند. میزان درخواست پیش پرداخت­ها افزایش پیدا کرده و هزینه های بانکی به دلیل افزایش مراحل کار به شدت افزایش یافته است. بنابراین پیمانکاران و تامین کنندگانی که با این بانک ها همکاری می­ کنند به مشکل برخورده و معاملات خارجی این گونه شرکت ها با مشکلات احتمالی همراه خواهد بود .
این امر بر صورت های مالی و سودآوری شرکت ها و به دنبال آن بر روی برآوردهای انجام شده در قیمت گذاری پیمان ها تاثیر خواهد داشت.
۴-۵-۲-۱۵- ریسک پانزدهم
به دلیل عدم ثبت مالکیت معنوی پروژه‌ها و همچنین عدم پی‌گیری‌های حقوقی توسط کارفرما، امکان دارد مالکیت نتایج پروژه‌ها توسط پیمانکاران به نام خودشان ثبت گردد.
رشد سرسام‏آور ایده‏های تازه و امکان دسترسی روزافزون به فناوری‌های نو و پیشرفته باعث شده است که هم اکنون نوآوریهای تکنولوژیکی به سرعت خلق شده و انتشار ‌یابند. فعالیتهای تحقیق و توسعه به طور گستردهای خصوصی شده و انجام بسیاری از فعالیتها به صورت شبکهای مورد توجه قرار گیرند. شرکتها به منظور رقابت در بازارهای جدید جهانی به تخصیص منابع و داراییهای خود برای ثبت حقامتیازهای علمی، تجاریسازی و بازاریابی تحقیق و توسعه بپردازند. همچنین موسسات با اخذ تدابیری مانند سرمایهگذاری مستقیم خارجی، خرید و یا معاوضه فروش پتنت و غیره تلاش کنند تا به نوآوریهای تکنولوژیکی بیشتری دست یافته و یا از طریق سرمایهگذاری مشترک با موسسات نوپا امکان کاهش ریسک این گونه سرمایه‌گذاری‌های مخاطره‌آمیز را فراهم آورند.
به طور کلی با افزایش رقابت بین دولت‌ها و صنایع موفق در جهان در خصوص چگونگی افزایش تولید و دستیابی هر چه زیادتر به سهم بازار از یک سو و متبلور ساختن هر چه بیشتر ایده‏‏های نوین با قابلیت‏های دستیابی گوناگون مادی و معنوی از سوی دیگر مشاهده می‌شود که در حال حاضر تدوین استراتژی‏های مناسب توسعه علم و فناوری و گسترش بسترها و زیرساخت‏های مختلف فرهنگی و قانونی با یک رویکرد سیستمی از اهمیت بسزایی برخوردار میباشد. با عنایت به مراتب فوق و با توجه به اینکه مهمترین عامل برای تبدیل دانش به ثروت در حال حاضر وجود سرمایه‌های مغزی و منابع انسانی خلاق و نوآور شناخته شده است، بنابراین لازم است قوانین متعددی برای رعایت حقوق مالکیت معنوی جهت مدیریت کارآمد و سیستماتیک تحقیق و توسعه و پیدایش بازارهای جدید فناوری در جهان شکل گیرد. مساله مالکیت معنوی و نحوه حفاظت از حقوق ناشی از آن، به عنوان یکی از اساسی ترین چالش ها در سیاستگذاری های کلان اقتصادی از یک سو، و مدیریت بنگاه های اقتصادی از سوی دیگر تبدیل شده است. این مساله خصوصا در تحقیق و توسعه که با تولید دانش و نوآری به صورت مستمر سر و کار دارد، به ویژه در شرایط کارهای مشارکتی و شبکه ای که نوید ارزش افزایی زیادی را می دهند، یکی از دغدغه های اساسی به حساب می آید.
متاسفانه در ایران در مورد حق مالکیت معنوی همچنان بلاتکلیفی وجود دارد و همواره به سادگی و بدون پرداخت وجهی از اطلاعات دیگران استفاده نمی­ شود و اصلاً حقوق پدید آورنده آن دانش، اثر، تکنولوژی و … رعایت نم یشود. این امر به شدت انگیزه‌ها را ضعیف و تحقی و توسعه را با چالش جدی مواجه می­ کند.
فصل پنجم
نتیجه ­گیری و پیشنهاد
۵-۱- پیشنهادهای کاربردی تحقیق
در این بخش پیشنهادهای کاربردی تحقیق که با بهره گرفتن از جمع بندی نظر خبرگان و مصاحبه های انجام شده حاصل گردیده است، ارائه می گردد.
۵-۱-۱- راهکارهای مواجهه با ریسک اول؛ به علت عدم رعایت ملاحظات امنیتی در انتخاب پیمانکاران، ممکن است نشت اطلاعات رخ دهد و بخشی از مدارک محرمانه پروژه به سرقت رفته و به رقبا فروخته شود.

متأسفانه نهادهای نظارتی به روش های سنتی وظایف خود را انجام می دهند و به موضوع نگاه می کنند و خود را به روش های مدرن نظارتی تجهیز نکرده و از توانایی لازم برای پایش و کنترل در یک جامعه اطلاعاتی برخوردار نیستند. بنابراین به یک تغییر دیدگاه اساسی در نهادهای نظارتی نیاز می باشد، که جز با فرهنگ سازی میسر نخواهد شد.
نهادهای نظارتی چون به نقاط بحرانی و حساس موضوع برون­سپاری آشنایی ندارند محدوده کنترل خود را وسیع می کنند، لذا به منظور بهبود و افزایش اثربخشی در عملکرد نهادهای نظارتی باید تمرکز خود را بر روی نقاط حساس قرار دهند، چرا که همه موارد به یک اندازه نیازمند مراقبت حفاظتی نیستند.
حوزه های کاری و فعالیت­های تحقیقاتی نامزد برون سپاری باید دسته بندی و سطح بندی شوند و در هر یک از سطوح، تعیین اولویت گردند تا به این ترتیب تحلیل و تصمیم گیری برای تیم برون سپاری تسهیل شود. سپس پروژه های منتج شده از این حوزه ها که بعضا برای کاهش سطح دسترسی به پروژه های کوچکتر شکسته شده اند از نظر سطح دسترسی مورد بررسی قرارگرفته و طبقه بندی آن مشخص شود. بهتر است تعیین طبقه بندی هر پروژه به عهده تیم مدیریت برون­سپاری باشد تا با بهره گرفتن از آیین‌نامه‌ های حفاظت اطلاعات در مورد طبقه بندی پروژه اقدامات لازم را به عمل آورد.
یکی از خطوط قرمزی که بعضا با سهل انگاری منجر به نشت اطلاعات می شود، تجمیع اطلاعات نزد تأمین کنندگانی است که چندین پروژه را در سازمان اجرا می­ کنند. باید توجه شود که خطر هک شدن و سرقت اطلاعات در صورت تجمیع اطلاعات تأمین کنندگان، یک تهدید است لذا ایجاد تمهیدات امنیتی برای جلوگیری از تجمیع اطلاعات ضروری است.
رتبه‌بندی امنیتی پیمانکاران یک اصل انکارناپذیر می باشد. این رتبه بندی علاوه بر رتبه‌بندی و گریدبندی توانمندی و حوزه کاری خواهد بود، به همین خاطر حضور نمایندگان حفاظت و بازرسی جهت ارزیابی پیمانکار ضروری می باشد.
یکی از کارهایی که نهادهای نظارتی و اطلاعاتی ما باید انجام دهند شناسایی واحدهای تحقیقاتی و تولیدی مورد وثوق و اطمینان در پهنه کشور با بهره گرفتن از کانالهای اطلاعاتی خاص خود (وزارت اطلاعات) می باشد. متأسفانه به دلایل زیادی از جمله بروکراسی و یا بعضاً روابط کاری خاص بین آنها این موضوع تا کنون اتفاق نیافتاده است.
پیمانکاران می بایست متعهد به منع افشای اطلاعات موضوع قرارداد، فعالیت­ها و پروژه و همچنین عدم ارائه و انتشار آنها در سوابق فعالیت­های خود گردد.
در قرارداد باید عنوان شود که پیمانکار به هیچ عنوان حق واگذاری هیچ یک از مراحل انجام پروژه و اطلاعات آن را به اشخاص ثالث و شرکت­های دیگر ندارد.
متناسب با شرایط موضوع تامین و در جای خود راهبردهایی مانند تعدد تامین کنندگان، تقسیم تامین، داشتن منبع جایگزین و گسترده کردن تامین نیز می توانند به خوبی مورد استفاده قرار گیرند.
باید توجه داشت که اگر اطلاعات اصلاً درز نکند حساسیتها بیشتر می شود. بعضی جاها لازم است تا مقداری نشر اطلاعات وجود داشته باشد البته نه اطلاعاتی که رقبا به آنها نیاز دارند. در مجموع باید سازو کارهایی طراحی شود که نه کار دچار وقفه گردد و نه امنیت به مخاطره افتد چراکه سازمان همواره با شرکت هایی روبرو می­باشد که به صورت بالقوه می توانند به رقبای قدرتمندی تبدیل گردند.
۵-۱-۲- راهکارهای مواجهه با ریسک دوم؛ تحریم‌ها و فشارهای خارجی ممکن است موجب قطع همکاری شرکت‌های بین‌المللی در تأمین تجهیزات مورد نیاز پروژه و حتی خدمات مشاوره­ای گردد.
شرایط خاص کشور چه به لحاظ سیاسی (تهدیدها، تحریم ها و …) و چه به لحاظ اقتصادی (متأسفانه اقتصاد کشور از وضعیت سامان یافته ای برخوردار نبوده و هماهنگی در بین ساز و کار و نظام­های آن وجود ندارد) ایجاب می کند تا در موضوع برون سپاری، برخی سوپاپ های اطمینان تعبیه و لحاظ شوند. لذا موارد زیر پیشنهاد می­گردد.

باید در مورد تامین تحقیقات و تجهیزات مورد نیاز آن در شرایط تحریم (به ویژه نیازمندی‌های کلیدی) سناریوهای متنوع و مناسب را طراحی کرد.
تصمیم گیری اشتباه می تواند در زمان بحران فاجعه آمیز باشد، لذا باید عدم تعهد تأمین کننده در زمان بحران و مشکلات دیگر را به نحو مطلوب پیش ­بینی و با انعقاد قراردادهای محکم مدیریت نمود و با بهره گرفتن از ابزارها و روش های جایگزین به سرانجام مقصود رسانید.
در هنگام انتخاب تامین کنندگان باید توجه داشت که تامین کننده به این موضوع که “همکاری با سازمان های ایرانی نیازمند شجاعت و ریسک پذیری بالا می باشد” واقف بوده و آمادگی خود را جهت ادامه همکاری در زمان های بحرانی از جمله تحریم یا جنگ اعلام نموده باشد.
۵-۱-۳- راهکارهای مواجهه با ریسک سوم؛ به دلیل سیاستگذای های جدید، ممکن است الزامات وارده از سوی مدیریت کلان در راستای اتمام پروژه زودتر از موعد مقرر در دستور کار قرار گیرد.
میزان موفقیت یک مدیر، در توانایی او در مدیریت و مواجهه با ریسک ها می باشد، لذا باید مدیران جسور و باشهامت باشند و تمامی تلاش خود را مصروف دارند تا جایی که می توانند از منافع ملی پاسداری نمایند.

به نظر می رسد که از مجموع بحث ها و تعاریفی که در باب فرهنگ گذشت می توان فرهنگ را به مثابه نرم افزارهایی که در بر گیرنده ی نگرشها، اعتقادات، باورها، آرمانها و نیازها بوده و به وجود آورنده، معنا دهنده، تفسیر کننده و تنظیم کننده ی شکل و محتوای افکار و رفتارهای فردی و جمعیِ (به معنای وسیع کلمه) آدمیان در مواجهه ی با خود، هم نوعان، حیوانات، طبیعت و ماوراء طبیعت دانست. از این تعریف بر می آید که تحول در فرهنگ (نرم افزارها) می تواند موجب تحول در رفتارها بشود. بدین سان فرهنگ هم توضیح دهنده ی ثبات و پایداری امور است و هم توضیح دهنده ی تحول و دگرگونی اجتماعی. (کاشی،۱۳۸۱: ۳۹).
۶- فرهنگ سیاسی
فرهنگ سیاسی یکی از شاخه های فرهنگ به معنای کلی آن است و می توان آن را ادامه ی فرهنگ عمومی جوامع دانست. (مصلی نژاد، ۱۳۸۸: ۷). لکن این دو یکسان نیستند. (چلیکوت،۱۳۷۷: ۲۶۰) و می توان گفت بین این دو رابطه عموم و خصوص مطلق برقرار می باشد (گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۱۷). فرهنگ سیاسی قدمتی دیرینه دارد و از زمانی که علم سیاست پیدا شده است بحث از تاثیرات متقابل فرهنگ و سیاست نیز مطرح بوده است. (سریع القلم، ۱۳۸۷: ۱۱). بنابراین می توان گفت که «فرهنگ سیاسی» هم زاد «فرهنگ» و این دو نیز هم زاد زیستِ جمعیِ بشری است.

یکی از بنیادی ترین امور زندگی اجتماعی آدمیان مسأله ی قدرت و اقتدار است. همه ی اشکال واحدهای همبستگی سیاسی در طول تاریخ و جوامع ملی در روزگار ما با این امر مهم سر وکار داشته و دارند. لکن این امر به این معنی نیست که همه جوامع نسبت به آن درک مشترک داشته باشند. در واقع وجه تمایز جوامع در پاسخ های متفاوتی است که به این مسائل بنیادین و موضوعات متعلق به آن می دهند. مبنا و ریشه ی این تفاوت در چیست؟ این تفاوت در درک و واکنش نسبت به آن مسائل بنیادین اغلب نتیجه ی تفاوت در الگوهای ذهنی مشترک جوامع یا همان فرهنگ سیاسی است. پس پاسخ ها و واکنشهای متفاوت، بر برنامه های ذهنی یا همان فرهنگ های متفاوت استوار هستند. علمای سیاسی، اصطلاح فرهنگ سیاسی را برای نشان دادن این الگوها و روال عامِ جهت گیریهای مردم در باب سیاست و پدیده های سیاسی به کار می برند که در باورها، نمادها و ارزشهای آنان متجلی می شود. (هیوود،۲۸۲:۱۳۸۹). بنابراین بدون توجه به فرهنگ سیاسی یا الگوهای ذهنی رایج جامعه در مورد سیاست و متفرعات آن شناختِ معتبر و دقیقِ پدیده های سیاسی، طرز عمل، جهت گیریها، اهداف و غایات سیاست در جامعه امکان پذیر نیست. چون این امور تا حد زیادی محصول همین الگوهای رایج ذهنی نسبت به سیاست و متفرعات آن هستند. (گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۲۶).
به منظور درک هرچه بهتر این مفهوم و سایر مسائل و وجوه مربوط به آن در این قسمت تلاش می شود تا پیشینه‌ِ تاریخیِ کاربردِ این مفهوم در نزد قدما، سیرتحولات این مفهوم در دوران معاصر، تعاریف، برخی از ویژگی های آن، طبقه بندی، خاستگاه و منشأ فرهنگ سیاسی، اهمیت و بالاخره کارکرد آن مورد بررسی قرار گیرد.
۶-۱. فرهنگ سیاسی در ایران و اسلام
اصطلاح «فرهنگ سیاسی» (Political culture) بسیار جدیدتر از مفهوم و محتوای آن است. (لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۴). نویسندگان قدیم وقتی از فضائل سیاسی سخن می گفتند، در واقع به فرهنگ سیاسی نظر داشتند. (بشیریه، ۱۳۸۰: ۹۸ و چلیکوت،۱۳۷۷: ۳۴۳).
در ایران باستان اساس اندیشه های سیاسی بر دسته ای از باورها، عقاید و در مجموع جهان بینی ایرانیان استوار بود و عرصه ی سیاست تابعی از تفکرات آنان به ویژه تفکر دینی بود (رجائی، ۱۳۷۲: ۵۶) برای مثال وقتی که مزدک با قدرت حاکم به مقابله برخاست، به اندیشه ی سیاسی غالب اعتراضی نداشت بلکه او به الگوی حاکم بر رفتار نخبگان (فرهنگ سیاسی نخبگان) اعتراض و انتقاد داشت. (رجائی، ۱۳۷۲: ۱۱۴).
در دیباچه ی شاهنامه ی ابومنصوری آمده است: « واین را نام شاهنامه نهادند تا خداوندان دانش اندر این نگاه کنند و فرهنگ شاهان و فرزانگان و کار و ساز پادشاهی و نهاد و رفتار ایشان ]…[ این همه را بدان نامه اندر یابند». به نقل از (آشوری، ۱۳۸۹: ۲۷).
فرهنگ و شاخه های آن در نزد علمای جهان اسلام همواره از اهمیت والا و بالایی برخوردار بوده است. امام خمینی(ره) مقوله ی فرهنگ را اساس سعادت یا شقاوت یک ملت می دانست.(خواجه سروی، ۱۵۰:۱۳۸۹). ممکن است که در اسلام ظاهرا واژه ی برجسته ای برای فرهنگ از قدیم وجود نداشته باشد لکن محتوا و کلیت فرهنگ را می توان به وفور در قلمرو اسلام و سپهر تعالیمش یافت. (اختر شهر،۵۳:۱۳۸۸). تقسیم بندی علوم به سه دسته ی اخلاق، سیاست مدن و تدبیر منزل در نزد اغلب علمای مسلمان به ترتیب به معنای علم رفتار شناسی (یا علم به خلقیات)، رفتار شناسی اجتماعی که در بر گیرنده رفتار سیاسی نیز می شود و رفتار خانوادگی می باشد. این تقسیم بندی آشکارا حاکی از اهمیت مقوله ی فرهنگ در نزد علمای مسلمان می باشد. (ارمکی،۱۰۸:۱۳۸۷). این اهمیت به حدی است که علمای مسلمان تفاوت دو جامعه زنده و بالنده را با جامعه در حال مرگ، در میزان پویایی فرهنگ و فعالیتهای فرهنگیِ آن جوامع می دانستند.( ارمکی،۱۳۶:۱۳۸۷). به راحتی می توان ادعا کرد که این توجه فراوان به فرهنگ چونان کلیتِ علوم اسلامی برخاسته از آموزه های اسلامی است.
در آیه ی ۸۴ سوره اسراء از قرآن کریم می خوانیم: « قل کل یعمل علی شاکلته» که به وضوح استعداد تطبیق با آن چه که امروزه ما آن را فرهنگ، فرهنگ سیاسی و کارکردهای آن می خوانیم داراست. یعنی بگو هر کسی بر حسب ساختار روحی خود عمل می کند. (بهرام پور،۱۳۹۰: سوره ۱۷، آیه ۸۴). بنا به ترجمه حسین انصاریان: بگو هر کس بر پایه ی خلق و خوی خویش وعادتهای اکتسابی خود عمل می کند.(انصاریان،۱۳۹۰)در ترجمه های دیگر نیز به جای «ساختار روحی» از واژگان فراخور خویش (خرمشاهی،۱۳۸۴) و درخور و در سزای خویش (میبدی ،۱۳۸۸) استفاده شده است.
علامه طباطبایی شاکله را به معنای «خلق و خو» دانسته و در زیر این آیه آورده است«شاکله نسبت به عمل نظیر روح در بدن است که بدن با اعمال خود آن را مجسم نموده و منویات او را نشان می دهد.این امر دلالت بر ارتباط ملکات نفسانی با احوال روح و اعمال بدنی است که در علم هم به اثبات رسیده است». (طباطبایی، ۳۲۳:۱۳۶۳-۳۲۲).
برخی دیگر از نویسندگان واژه‌ی «شاکله» را به معنای روحیات، عادات وخلق وخو دانسته و در برگردان فارسی این آیه آورده است: «بگو همه بر طبق روش و ساختار خود ساخته‌ی خویش عمل می کنند.» آن گاه در تفسیر و توضیحات این آیه آمده است که رفتار هرکسی برخاسته از باورها و عادتها و روشی است که در زندگی برگزیده است.(رضایی و دیگران،۳۲۸ : ۱۳۸۹-۳۲۷).
مسائلی چون پیدایش فرهنگها، توسعه وتحول فرهنگی وعوامل موثر در ایجاد، تغییر و انقراض فرهنگ ها ولو به گونه ای غیر مستقیم از موضوعات مورد علاقه و توجه دانشمندان مسلمان بوده است. یکی از نمودهای اصلی توجه دانشمندان مسلمان به فرهنگ را می توان در سفرنامه ها ی نگاشته شده از سوی آنان یافت. متفکرانی چون ابن فضلان، ابن بطوطه، ناصر خسرو و بیرونی در زمره ی این دانشمندان هستند. آنها فرهنگ را پدیده ای در ردیف پدیده های دیگر اجتماعی، چون سیاست و اقتصاد می دانستند. تصور آنان از فرهنگ عبارت از آن نظام فکری است که رفتار و کردار آدمیان را جهت می دهد. در این دیدگاه عنصر اساسی را تفکر و اندیشه تشکیل می‌دهد. (ارمکی، ۱۳۶:۱۳۸۷-۱۳۵).
ابوریحان بیرونی که به اتفاق نظر اندیشه گران مسلمان و غیر مسلمان از نخستین مردم شناسان جهان است در اثر معروف خویش «تحقیق مال الهند» به صورت آگاهانه و تطبیقی-کارکردی به مطالعه جامعه و فرهنگ هند پرداخته که خود دلیلی بر این مدعاست. ( ارمکی، ۲۳۲:۱۳۸۷-۲۳۳). معروف است که بیرونی در نگاشتن این اثر تحقیقی خویش بسیار عالمانه و موشکافانه عمل کرده و اصل بی طرفی علمی و نسبی انگاری فرهنگی را به تمام و کمال رعایت کرده است. ( رجبی ودیگران، ۱۲۲:۱۳۷۸).
اخوان الصفا بحث مشروحی را در باره ی چگونگی پیدایش فرهنگ و مراحل آن همچنین تقسیمات و اهمیت آن از خود به جا گذاشته اند. ( رجبی و دیگران، ۹۱:۱۳۷۸-۸۸).
ابونصرفارابی فرهنگ هر ملت را ترسیمات ذهنی یا خیالی آن ملت که در نفوس و عقول آنها مندرج گشته و به صورت جوامع سیاسی خودنمایی می کند دانسته است. (آل غفور، ۱۳۸۰: www.bashgh.net). علاوه بر این فارابی علم مدنی خود را به دو دسته‌ی نظری و عملی تقسیم نموده و اولی را علم اخلاق ودومی را فلسفه ی سیاسی یا علم سیاست می نامد.نکته مهم آن است که فارابی علم مدنیِ عملی یا همان علم سیاست را به گونه ای تعریف می کند که با فرهنگ و فرهنگ سیاسی ارتباطی وثیق و همپوشانیهای فراوانی دارد. او موضوع علم مدنی را رفتار انسانی و بحث کردن از این که چه ملکاتی برای انسان شایسته است و چگونه می توان زمینه ی پذیرا شدن این ملکات را در انسان فراهم و سپس پایدار کرد دانسته و آن را«از اموراتی که به وسیله ی آنها زمینه ی انجام اعمال نیک برای مردم شهرها فراهم می شود و راه آموختن و حفظ این اعمال را نشان می دهد» می داند. (ارمکی،۲۱۰:۱۳۸۷). آشکار است که فرهنگ سیاسی مورد نظر فارابی متناسب با نظم سیاسی موجود در مدینه ی فاضله ی اوست واین همان چیزی است که در قرن بیستم از سوی کسانی چون آلموند، وربا و پای مورد تاکید قرار گرفته است.
از نظر خواجه نصیرالدین طوسی فرهنگ از چنان اهمیتی برخوردار است که او در تعریف و تبیین علوم اجتماعی آن را به سه دسته تقسیم می کند. ۱-علم مدنی ۲-علم فرهنگ ۳-علم فقه. او از رابطه بین این سه علم با یکدیگر سخن می گوید.خواجه نصیر فرهنگ را علم جمعی دانسته و آن را سبب بقای جامعه می داند. (ارمکی، ۲۷۹:۱۳۸۷ و۲۸۹).
ابن خلدون فرهنگ را از عوامل سازنده ی جوامع به حساب می آورد (ارمکی، ۳۴۱:۱۳۸۷). فراتر از این او فرهنگ را باطن اجتماع و تاریخ می دانست و بر این باور بود که فرهنگ را می توان همان اجتماع بشری یا به قول یونانیان «پولیس» که در تعبیر مسلمانان «مدینه» نامیده می شود دانست. (مهدی، ۱۳۷۳پاورقی۲۴۱).کاربرد دو اصطلاح «مدینه» و «پولیس» از سوی ابن خلدون برای بیان مفهوم «فرهنگ» (مهدی، ۲۲۳:۱۳۷۳) ما را بی نیاز از توضیح رنگ و بوی سیاسیِ حاکم بر اصطلاح فرهنگ نزد او یا همان فرهنگ سیاسی می سازد.
۶-۲. فرهنگ سیاسی در غرب و سیر تحولات آن تا امروز
از روزگاران گذشته در یونان و روم باستان بررسی خلقیات و طبایع فرقه ها و ملت های گوناگون در کانون فهم سیاسی بوده است (سریع القلم، ۱۳۸۷: ۱۱) یونانیها ویژگی های ذهنی متفاوتی را برای آتنی ها، اسپارتی ها و بربرها قائل بودند. سقراط از تفاوت های فرهنگی و بازتاب این تفاوتها در فرهنگ ها و نظام های سیاسی جوامع مختلف آگاه بود و ریشه ی تفاوت های میان دنیای یونانی و غیریونانی را در ذهنیت های متفاوت مردمان متعلق به این دو دنیای متفاوت جستجو می کرد. (گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۰۸).
افلاطون و ارسطو نیز به فرهنگ سیاسی توجهی در خور داشته و آن را در آثارشان نیز بازتاب داده‌اند (لوسین پای،۱۳۷۷: ۳۳۲) افلاطون اصطلاحی را به کار می برد که معادل انگلیسی آن «Disposition» به معنای خلق و خو یا خصلت است. در آثار افلاطون و ارسطو اصطلاح دیگری یافت می شود که به یکی از وجوه دیگر فرهنگ سیاسی معطوف است: حالت ذهن یا status of mind. از این فقرات می توان به این نتیجه رسید که از نگاه این دو فیلسوف برجسته ی غرب، حالات مختلف ذهن واقعیتهایی هستند که پندار و کردار سیاسیِ افراد را به اشکال مختلف شکل می دهند و به همین دلیل، درک درست پدیده های سیاسی مستلزم توجه به این گونه حالات است. آن دو به نقش حالات ذهن در ثبات سیاسی یا وقوع انقلاب و همچنین به اهمیّت فرایند جامعه پذیری می اندیشیدند. (گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۰۸).
در دوران مدرن منتسکیو به روشنی درباره ی فرهنگ سیاسی سخن گفت. در واقع «روح القوانین» منتسکیو نوعی تحلیل فرهنگ سیاسی هم هست. منتسکیو در این اثر خویش ویژگیهای فرهنگی را مقدم بر نهادهای حقوقی دانسته و آنها را تابعی از فرهنگ سیاسی یا خوی و خصلت ملّی می داند. (جونز، ۱۳۶۲: ۳۱۸-۳۱۶ و گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۰۹). منتسکیو نیز مانند ارسطو از روحیات و طرز تفکرّاتی سخن می گفت که به عنوان پیش شرطهای لازم برای تحقق یک دموکراسی پایدار لازم هستند. اگر ارسطو در قرن چهارم پیش از میلاد دموکراسی را با ارزشها و دیدگاه طبقه ی متوسط مرتبط می دانست منتسکیو در سده ی هیجدهم از صداقت و قابل اعتماد بودن به عنوان مهمترین ارزشهای دموکراسی یاد می کرد. (لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۴).
ژان ژاک روسو و دیوید هیوم از تفاوتهای موجود در ارزشها و نگرشهای سیاسی افراد و جوامع مختلف سخن گفته اند. روسو به آداب و رسوم اشاره کرده و هیوم اصطلاح آداب و رفتار را به کار برده است. ادموند برک فیلسوف محافظه کار انگلیسی نیز با به کار بردن اصطلاح «قالب یا الگوی آداب و رسوم» بر وجود و اهمیّت فرهنگ سیاسی و نقش آن تأکید کرده است. همچنین دو اثر ماندگار آلکسی دوتوکوویل را باید در زمره ی آثاری به حساب آورد که محور آن را فرهنگ سیاسی تشکیل می دهد. او در کتاب «پیرامون دموکراسی در آمریکا» به بررسی باورها، هنجارها و ارزشهای مردم آمریکا می پردازد و در کتاب «رژیم کهن و انقلاب» به تحلیل نگرشهای سیاسی دهقانان، بورژوازی و اشراف فرانسه در آستانه ی انقلاب ۱۷۸۹ آن کشور پرداخته است (گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۱۰).
توکوویل در کتاب پیرامون دموکراسی در آمریکا در واقع آشکارا از رابطه میان آداب و سنتها از یک سو و نتیجه ی سیاسی آن سخن به میان آورده است. او برای اشاره به فرهنگ سیاسی از واژه ی «سنّت» استفاده کرده است و خود در این باره گفته است: «من این لفظ را نه تنها به آداب اطلاق می کنم بلکه به «عادات قلب» و در حقیقت به دیدگاه های مختلفی که میان انسانها وجود دارد و در واقع کاراکتر ذهنی آنها را شکل می دهد اشاره می کنم. من در زیر مجموعه ی این لفظ عادات، کلیّت شرایط اخلاقی و ذهنی یک جامعه را مطرح می نمایم». (سریع القلم، ۱۳۸۷: ۲۰-۱۹). می توان گفت که توکوویل از حیث برشمردن شرایط اصلی یک فرهنگ سیاسی فراتر از همه ی نظریه پردازان کلاسیک رفته است. (لیسپت، ۱۳۸۳: ۱۰۰۴).
با این حال باید اذعان کرد که هرچند نظریه پردازان سیاسیِ کلاسیکی مانند افلاطون، ارسطو، فارابی، منتسکیو، روسو، توکوویل همه به ماهیّت آداب، رسوم، اخلاق و اعمال دینی و تأثیرات تعیین کننده‌ی آن بر سیاست آگاه بودند و در جهت تبیینِ فرهنگی سیاست می کوشیدند لکن مفهوم فرهنگ سیاسی تا پیش از جنگ دوم جهانی هنوز به لحاظ نظری صورتبندی نشده بود. (پای،۱۳۷۷: ۳۳۲). باید در نظر داشت که بحث از فرهنگ سیاسی در قرن بیستم بیشتر در رابطه با زمینه های فرهنگیِ ظهور دموکراسی و توسعه ی سیاسی مطرح شده است. (بشیریّه (ب)، ۱۳۸۰: ۹۸). زیرا در اکثر نظریه‌های مربوط به پیدایش دموکراسی یکی از متغیّرهای مهم، سمت و سوی اصلیِ فرهنگ است. به عبارت دیگر بحث بر سر این است که آیا فرهنگ سیاسیِ یک کشور با شیوه های دموکراتیک سازگار و همخوان است یا نه. بنابراین پی بردن به تحول دموکراتیک مستلزم شناخت فرهنگ سیاسی است. (لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۴).
در دهه سوم قرن بیستم، برای تبیین فرهنگیِ سیاست ابتدا مفهوم «خصلت ملّی» شکل گرفت. براساس این مفهوم که در چارچوب روان شناسی سیاسی مطرح می شد سیاست کلان هر جامعه از ویژگیهای غالب روانی- فرهنگی اعضای آن تأثیر می پذیرد. هم چنین گفته شد که شخصیتهای غالب یا الگو در هر جامعه تعیین کننده ی فرآیندهای سیاسی آن هستند و این رابطه البته قابل شناسایی و درک است. (گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۱۰). همکاری مشترک روان شناسان و مردم شناسان باعث پخته شدن و گسترش بیش از پیش این نظریه گردید. کتاب «گل داوودی و شمشیر» (۱۹۴۶) اثر روت بندیکت در واقع در چارچوب چنین رهیافتی به رشته ی تحریر در آمد. این اثر تحلیل بسیار عمیق و دقیق از منش ژاپنیها بود. به دنبال آن کتابهایی درباره منش آلمانیها و روسها هم به رشته ی تحریر در آمد. (لیپست: ۱۳۸۳: ۱۰۰۴).
مطالعات منش یا خصلت ملّی با آن که به زودی گسترش یافت ولی پس از مدت کوتاهی از سوی برخی از اندیشه گران مورد تردید قرار گرفت. در سال ۱۹۵۴ الکس انیکلس و دانیئل لوینسون با نوشتن مقاله ای با عنوان «منش ملّی» ضمن به چالش کشیدن آن خواستار استفاده از معیارهای بیشتر علمی در این زمینه شدند. بدینسان مطالعات مربوط به «منش و خصلت ملّی» دچار افول و جای خود را به مرحله‌ی دیگری از تبیین فرهنگیِ سیاست یعنی مطالعات مربوط به «فرهنگ مدنی» داد. مطالعات مربوط به رهیافت فرهنگ سیاسی و یا فرهنگ مدنی تقریباً از نیمه های دهه ی ۵۰ در قرن بیستم آغاز و به ویژه در سیاست تطبیقی و با نگارش کتاب معروف گابریل آلموند و سیدنی وربا تحت عنوان «فرهنگ مدنی» به اوج خود رسید. (لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۴ و گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۱۰).
نویسندگان مزبور طی یک مطالعه ی تطبیقی درباره ی پنج کشور ایالات متحده آمریکا، انگلستان، مکزیک، آلمان و ایتالیا با تعیین مولفه های اساسیِ چیزی که خود آن را فرهنگی مدنی نامیده بودند شالوده ی فرهنگیِ دموکراسیهایِ پایدار را تعریف و ترسیم کردند. این اثر نه فقط به این دلیل که یکی از نخستین تحلیلهای تطبیقی با بهره گرفتن از روش نظر سنجی نمونه به شمار می رود بلکه به این دلیل که مولفه های نظریِ فرهنگ سیاسیِ دموکراتیک را مشخص و معین کرده است یک نقطه ی عطف در این مرحله به حساب می آید.
هرچند پارادایم «فرهنگ مدنی» خوش درخشید لکن دولت مستعجل بود. در اوایل دهه ی ۱۹۷۰ تحقیقات در زمینه ی فرهنگ سیاسی جاذبه ی خود را در واکنش به جنگ ویتنام و عمومی شدن نگرشهای افراطی در برخی از متخصصان علوم اجتماعی از دست داد. در این دوره حتی انتقادهایی هم به این رهیافت وارد شد. گفته شد که رهیافت فرهنگ سیاسی رهیافتی محافظه کار بوده و اصولاً هر نظری درباره ی قدرت دائمیِ فرهنگ را به مثابه تبلیغاتی خصمانه از سوی مخالفان تغییرات انقلابی ارزیابی کردند. این روند تا باز نشدن فضای کشورهایی چون چین و کوبا ادامه داشت. (لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۵ و گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۱۱-۱۱۰).
از دهه ۱۹۸۰ رفته رفته مطالعات مربوط به فرهنگ سیاسی بنا به دلایلی از جمله عوامل تاریخی، تحولات پارادایمی- نظری و بازسازی مفهوم فرهنگ سیاسی به منظور تقویتِ قدرت تبیین و تحلیل آن و کاهش نقاط ضعف آن بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت و دوباره نه فقط احیاء شد بلکه در اوج قرار گرفت. (پای، ۱۳۷۷: ۳۳۵، لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۵ و گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۱۱)
ویلداوسکی، ویلسون، وربا، آلموند- با باز اندیشی در فرهنگ مدنی- پاتنام، لیپهارت، پیت من و هانتینگتون را باید در زمره‌ی احیاگران مجدد رهیافت فرهنگ سیاسی از طریق مطالعات نظری و تجربی به حساب آورد. شرایط، تحت عوامل پیش گفته به گونه ای شد که در دهه ی ۱۹۹۰ نظریه ی فرهنگ جایگاه بسیار برجسته ای در علم سیاست کسب کرد. این امر تا به آن جا پیش رفت که شدیدترین رقبای رهیافت فرهنگ سیاسی یعنی اصحاب رهیافت انتخاب عقلانی- که بر پایه ی بیشینه کردن منافع آدمیان استوار هست- را وادار کرد تا به این مساله بیندیشند که منافع و علائق مفاهیمی هستند که بر بستر فرهنگ آرمیده اند. چرا که این فرهنگ است که اولویت های سیاسی افراد را تعیین می کند. (لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۵ و گل محمدی ۱۳۸۶: ۱۱۲). لوسین پای در این باره گفته است که ممکن است اراده گرایان و طرفداران نظریه ی انتخاب عقلانی استدلال نمایند که فرهنگ سیاسی به مثابه ساختار، تعیین کننده ی رفتارِ مردم عادی و یا خواص نیست بلکه منافع شخصی و سودمندی، رفتار آنان را تعیین می کند. اما آنها از این نکته غافل هستند که: «ترجیحاتی که اساس تصمیم قرار می گیرد محصول یادگیری فرهنگی است و لذا تعبیر مردم از منافع شخصی در فرهنگ ریشه دارد». (پای، ۱۳۷۷: ۳۳۴۰).
این گونه است که گفته می شود فرهنگ سیاسی که قدمتی دیرینه دارد، در دوران معاصر با مفهوم سازیها و بحث هایی که مربوط به خود فرهنگ می شد پا گرفت (چلیکوت، ۱۳۷۷ : ۳۳۶) و بعد از جنگ دوم جهانی با تلاقیِ پیشرفت های مردم شناسی، نظریه های روان شناختی و فرهنگی و هم چنین نوآوری ها و پیشرفت های قابل توجه در تکنیک نمونه پژوهی- که این امکان را فراهم کرده بود که تفاوت های نگرشی و فرهنگی را به صورت کمی نشان دهد - و بالاخره پیدایش مطالعات ناحیه‌ای که در عین پذیرش علوم اجتماعی جهانی ضرورتاً بر تفاوت های فرهنگی هم تاکید داشت، صورت بندی شد و در عرصه ی عمل و نظر همراه با فراز و فرودهایی که شرح مختصری از آن گذشت به رهیافت مهم و مسلطی تبدیل شد. (پای،۱۳۷۷ : ۳۳۲).
۶-۳. تعریف فرهنگ سیاسی
هر چند که «فرهنگ» به طور کلی و «فرهنگ سیاسی» اصولا در زمینه ی مفهوم سازی با محدودیت روبه رو هستند (بدیع، ۱۳۷۶: ۲۰) لکن بسیاری کوشیده اند تا آن جا که ممکن است تعریفی از این مفهوم به دست دهند.
نخستین بار گابریل آلموند در سال ۱۹۵۶ وقتی تلاش می کرد که نظام های سیاسی را طبقه بندی کند از مفهوم فرهنگ سیاسی استفاده کرد. او در تعریف اصطلاحِ ابداعیِ خویش گفته بود که «هر نظام سیاسی در درون الگوی خاصی از سمت گیری برای کنش سیاسی فعالیت می کند که خوب است آن را فرهنگ سیاسی بنامیم» (چلیکوت،۱۳۷۷: ۳۴۵). آلموند که براین باور بود که مفهوم ابداعی وی یعنی فرهنگ سیاسی باید جایگزین مفاهیم کمتر سودمندی چون منش ملی و خوی فرهنگی شود بعدها با سیدنی وربا در کتاب فرهنگ مدنی خویش به این نکته ی اساسی پرداختند که فرهنگ مدنی، فرهنگی است که ساختِ سیاسی و فرهنگ سیاسی در آن یکی است. (چلیکوت، ۱۳۷۷ : ۳۴۵ و محمدی www.ensani.ir ). آنان همچنین فرهنگ سیاسی را به منزله ی «جهت گیری های کلیه ی اعضای یک سیستم سیاسی» می دانند. (چلیکوت، ۱۳۷۷: ۱۹۰)
چنان چه مشاهده می شود آلموند و وربا تاکید می کنند که فرهنگ سیاسی همان نظام سیاسی درونی شده در ادراکات، احساسات و ارزیابی هایی مردم است. (بشیریه، ۱۳۷۸: ۳۴). آنان این ایده ی خود را این گونه توضیح می دهند: « هر فرهنگ سیاسی، توزیع خاصی از ایستارها، ارزشها، احساسات، اطلاعات و مهارت های سیاسی است. همان گونه که ایستارهای افراد بر اعمال آنان تاثیر می گذارد. فرهنگ سیاسی یک ملت نیز بر رفتار شهروندان و رهبران آن در سراسر نظام سیاسی تاثیر می گذارد.» (آلموند و وربا، ۱۹۹۲: ۲۷).
لوسین پای فرهنگ سیاسی را این گونه تعریف می کند: «مجموعه ی ایستارها، اعتقادات و احساساتی که به روند سیاسی نظم و معنی می دهند و فرضیه ها و قواعد تعیین کننده ی حاکم بر رفتار نظام سیاسی را مشخص می کند.» (عالم،۱۳۷۳ : ۱۱۳). به نظر پای «فرهنگ سیاسی هم شامل نگرش های ذهنی و احساسات و هم نمادهای عینی و مرامها می شود که مجموعاً بر رفتار سیاسی حاکم بوده و به فرایند سیاسی، ساخت و سامان می دهد». (پای،۱۳۷۷ :۳۳۲).از نظر پای همچنین این فرهنگ سیاسی است که اصول و قواعد تعیین کننده ی حاکم بر رفتار نظام سیاسی را تعیین می کند. (اختر شهر،۵۵:۱۳۸۸).
رونالد چلیکوت بر این باور است که فرهنگ سیاسی در مفهوم و معنای عام آن به باورها، نمادها و ارزشها دلالت کرده و معمولاً محیط ذهنی یا روانی ناظر به سیاست را در بر می گیرد. (چلیکوت، ۱۳۷۷ : ۱۹۱-۱۹۰).
آمند بر این باور بود که : «بستر هر نظام سیاسی، الگوی خاصی از جهت گیری به سوی کنش سیاسی است» که او آن را فرهنگ سیاسی می نامید.(پای،۱۳۷۷ : ۳۳۳).
احمد گل محمدی فرهنگ سیاسی را این گونه تعریف می کند: «همه ی جنبه های ذهنی و بینا ذهنی نظام معناییِ مرتبط با سیاست که دارای وجه شناختی و هنجاری است». به نظر وی فرهنگ سیاسی تعیین کننده و معرِف امر سیاسی، نهادها، مقامات و اندرکنش های سیاسی بوده و در نتیجه مناسبات قدرت را به اشکال گوناگون تحت تأثیر قرار می دهد. (گل محمدی، ۱۳۸۶: ۱۰۷).
عباس مصلی نژاد فرهنگ سیاسی را «نظام عقاید تجربی، نهادهای معنوی و ارزش هایی که شرایط پدید آمدن فعالیت سیاسی را تعریف می کند» دانسته و آن را بازتاب ارزش های نهفته در درون جوامع می داند. (مصلی نژاد، ۱۳۸۸: ۷)
محمود سریع القلم اعتقاد دارد که حدود بیست و پنج تعریف از فرهنگ سیاسی قابل شناسایی است لکن کانون بحث آن را رابطه میان اثرات متقابل فرهنگ فردی و فرهنگ حکومتی دانسته و بر این باور است که پیامدهای این تعامل همان فرهنگ سیاسی بوده و بر نظام سیاسی و عملکرد آن تاثیر می گذارد (سریع القلم، ۱۳۸۷: ۲۵) او بر این باور است که فرهنگ سیاسی یک سلسله از تمایلات و نگرش هایی است که به مرور از منابع گوناگون در یک جامعه پیدا شده و رفته رفته چنان در روح آنان رسوخ می کند که به ضمیر ناخودآگاه آنان تبدیل می شود. این تمایلات نا آگاهانه مانند فوق ساختار عمل می کنند. فی المثل در ضمیر ناخودآگاه ملتی این امر نهفته است که بهتر است تا اختلافات را با گفتگو و به صورت مسالمت آمیز حل و فصل کرد و در ضمیر ناخودآگاه ملت دیگری خفته است که برای حل و فصل اختلافات دست به خشونت بزنند. سرانجام این تمایلاتِ عمدتاً ناخودآگاهِ فرهنگی باعث می شود تا روندهای فرهنگی شکل گیرند و بر سیاست و اقتصاد تاثیر بگذارند. به نظر سریع القلم به همین دلیل است که گفته می شود فهم تمایلات فرهنگیِ یک جامعه از اهم شاقول های شناخت یک عالمِ علم سیاست است تا نه تنها وضع گذشته و حال را متوجه شود بلکه روندهای آتی را بهتر و دقیق تر حدس علمی بزند. مفهوم تمایل در نزد سریع القلم جایگاه خاصی دارد. او معتقد است که زمانی که عده ای در یک واحد جغرافیایی با یکدیگر تعامل دارند با گذشت زمان در «تمایلاتی» خاص تشابه پیدا می کنند که شامل تمام افراد آن کشور از عالی و دانی است. از این جاست که وی معتقد است هر نوع واحد سیاسی از قبیله تا کشور، ملت یا حکومت ملی به طور طبیعی دارای جامعه ای است که به رفتارها، کنش ها، واکنش ها، هنجارها و افکار خاص تمایل نشان می دهد و این مفهوم «تمایل» است که در فرهنگ سیاسی از اهمیت زیادی برخوردار است. (سریع القلم، ۱۳۸۷: ۱۳-۱۲).
حسین بشیریه «فرهنگ سیاسی» را «مجموعه ی نگرشها و ارزشهایی می داند که به فرآیندها و زندگی سیاسی شکل می بخشد» و برآن است که «موضوع نگرشهای رایج در هر فرهنگ سیاسی ]را[ شیوه ی عملکرد دستگاه قدرت دولتی- هم در شکل موجود و هم در شکل مطلوب- آن» تشکیل می دهد. (بشریه (الف)، ۱۳۸۰: ۱۵۹ و بشیریه(ب)، ۱۳۸۰: ۹۸).او «فرهنگ سیاسی ] را[ همان نظام سیاسی درونی شده در ادراکات، احساسات و ارزیابی های مردم» می داند و بر آن است که بین «فرهنگ سیاسی و ساخت قدرت رابطه بازتولید و گزینش وجود دارد». به عبارت دیگر ساخت های سیاسی از یک سو محصول فرهنگ سیاسی به شمار می روند و از سوی دیگر فرهنگ سیاسی را شکل می دهند چرا که ساختارها اساساً الگوهای رفتاری بسیار نهادینه شده ای هستند و الگوهای رفتاری نیز محصول فرهنگ هستند (بشیریه، ۱۳۷۸: ۳۴ و لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۷) . لکن باید در نظر داشت که این رابطه طرفینی از نوع دور باطل نیست (بشیریه،۱۳۸۳: ۶۷۲).
دائره المعارف دموکراسی که زیر نظر سیمور مارتین لیپست به رشته ی تحریر در آمده است فرهنگ سیاسی را این گونه تعریف کرده است: فرهنگ سیاسی «حاصل جمع ارزشها، عقاید و معارف بنیادینی است که به فرآیندهای سیاسی شکل و ساختار می دهند و قواعد بنیادین را برای به اجرا درآمدن سیاست وضع می کند». (لیپست، ۱۳۸۳: ۱۰۰۴).
لازم به ذکر است که این تعریف بیشترین قرابت را با تعریف نویسنده دارد. زیرا می خواهیم بدانیم که ارزشها، عقاید و معارف بنیادین اسلامی- شیعی که شکل دهنده ی سیاست و قواعد بنیادین آن در اسلام هستند. «مصلحت عمومی» را به مثابه یک اصل بنیادین در سیاست اسلامی که باید همواره مد نظر فرمانروایان قرار گیرد تلقی می کند یا خیر؟
۷.ویژگیهای فرهنگ سیاسی
فرهنگ سیاسی دارای ویژگیهایی است که برخی از آنها با ویژگیهای سایر فرهنگها مشابه و برخی دیگر سبب تمایز آن با انواع دیگر فرهنگها از جمله فرهنگ عمومی است. (مصلی نژاد، ۱۳۸۸: ۳۲۷).
نخستین ویژگی فرهنگ سیاسی آن است که در عین ارتباط با فرهنگ عمومی به نوعی دارای استقلال نسبی است و به همین دلیل فرهنگ سیاسی لزوماً بر قلمرو یک نظام سیاسی منطبق نیست و ممکن است مرزهای نظام سیاسی را در نوردد. زیرا فرهنگهای سیاسی معمولاً با سیستمهای سیاسی ارتباط دارند و هر فرهنگ سیاسی متضمن جهت گیری خاص نسبت به کنش سیاسی است. (چلیکوت، ۱۳۷۷: ۲۶۰).

پاتوژن ها ارگانیسم های عامل بیماریاند. گاهی به عنوان انگل های میکروبی نام برده میشوند. شامل ویروس ها، باکتری ها، قارچ ها، تکیاخته ها و نماتود ها هستند. طیف وسیعی از گونه های آفات (گیاهان، قارچ ها، باکتری ها، تکیاخته ها و حشرات) تحت تاثیر عوامل بیماریزا قرار میگیرند که ممکن است مانع رسیدن جمعیت آن ها به سطح ضرر شود یا به طور موثری پتانسیل آنها برای آسیب را کاهش دهد.

اگر چه مدت زیادی است که اهمیت پاتوژن ها در شرایط طبیعی درک شده اما برای کاربرد آنها تلاشی صورت نگرفته است. دلیل آن این است که عمدهی پاتوژن ها، محیط بسیار اختصاصی نیاز دارند که تهیه آن دشوار است و وقتی میسر باشد، برای عملی شدن، هزینه آن زیاد است. به هر حال اخیرا با حشره کش های میکروبی نظیر باسیلوس پاپیلی (Bacillus popilliae) عامل بیماری شیری سوسک های ژاپنی و باسیلوس تورینجینسیس (Bacillus thuringiensis) عامل بیماری بسیاری از صدپاهای آفت و چندین پاتوژن قارچی علف های هرز پیشرفتهای زیادی صورت گرفته است.] ۸.[
۲-۳- کلیاتی بر قارچها:
قارچ ها ارگانیسم های یوکاریوت هتروتروفی هستند که پراکندگی جهانی دارند و برای رشد، به مواد آلی از پیش ساخته نیاز دارند. این گروه از میکروارگانیسم ها بر اساس طبقه بندی محققی بنام وایتاکر (Whittaker) در یک سلسله مجزا به نام سلسله قارچ ها طبقه بندی شدهاند. در حقیقت قارچ ها گروه منحصر به فردی از ارگانیسم ها هستند که از بسیاری جهات، به ویژه از نظر نوع رفتار و سازماندهی سلولی، با سایر ارگانیسم ها تفاوت دارند] ۴.[
دیواره سلولی، یکی از اجزاء ساختمانی اصلی قارچهاست و وظایف مختلفی شامل تعین شکل قارچ، تعین روش رشد و تکثیر قارچ، تنظیم واکنش متقابل قارچ با محیط اطراف و اعمال فیزیولوژیک را بر عهده دارد. ریسه یا هایف جزء ساختمان عمومی قارچ های رشتهای است و منحصرا از ناحیه راسی خود (منطقه گسترش) رشد میکند. قارچ ها، عموما با ارزیابی ویژگیهای پرگنه و مورفولوژی میکروسکوپی شان شناسایی میشوند. در واقع، مورفولوژی پرگنه ها، اولین معیار برای جدا کردن قارچ های رشتهای از مخمر هاست و پرگنه یک قارچ اطلاعات بسیار با ارزشی درباره رنگ، حالت و حاشیه های رشد و غیره به دست میدهد. روش دیگر تشخیص قارچ ها روش کشت روی لام است، این روش برای کمک به شناسایی قارچ های رشتهای، که به سختی با روش تهیه تیزمانت (Teasemount) شناسایی میشوند، انجام میشود] ۴.[
۲-۳-۱- بیولوژی قارچها
۲-۳-۱-۱- تغذیه:
از دیدگاه تغذیه ای قارچ ها هتروتروف هستند و از منابع ترکیبات آلی از پیش ساخته شده استفاده میکنند. وجود دیواره سلولی مانع فاگوسیتوز میشود با این حال، قارچ ها به جهت جذب مواد غذایی محلول، از طریق دیواره سلولی و غشای پلاسمایی، نوعی تغذیه منحصر به فرد دارند. در موارد زیادی، این ترکیبات محلول، به دنبال تاثیر آنزیمهای خارج سلولی قارچی شامل دپلیمراز ها (Depolymerases) روی پلیمرهای پیچیده (Complex polymers) تولید میشوند و در دسترس قارچ قرار میگیرند. پلیساکارید ها، پروتئین ها و چربی ها از جمله این پلیمر ها محسوب میشوند.
۲-۳-۱-۲- تولید مثل:
قارچ ها به دو روش جنسی (Sexual reproduction) و غیر جنسی (Asexual reproduction) تولید مثل می‏کنند. تولید مثل غیرجنسی در اکثر قارچ ها روش اصلی تکثیر گونه هاست. گروهی از قارچ ها به روش جنسی نیز تولید مثل میکنند. قارچ هایی که به هر دو روش تولید مثل میکنند را قارچ های کامل مینامند. در مقابل قارچ هایی که تولید مثل جنسی ندارند را قارچ های ناقص مینامند. نتیجه هر دو نوع تولید مثل، ایجاد ساختمان هایی به نام اسپور یا کنیدیوم است] ۴.[
۲-۳-۲- عوامل موثر بر فعالیت قارچ ها:
تاثیر فاکتورهای محیطی مهم نظیر دما، pH، فشار اکسیژن، آب و نور بر رشد قارچ ها بسیار قابل توجه است. از مهمترین این عوامل دما و رطوبت را می توان نام برد.
دما:
قارچ ها بر اساس دمای مورد نیاز رشد در سه گروه طبقه بندی می شوند:
قارچ های سایکروفیل: این قارچ ها در درجه حرارت های پایین رشد می کنند.
قارچ های مزوفیل: این قارچ ها در درجه حرارت های بینابینی رشد می کنند.
قارچ های ترموفیل: این قارچ ها در درجه حرارت های بالا رشد می کنند.
تعداد نسبتا کمی از قارچ ها در دمای ۳۷ درجه رشد می کنند و حداکثر دمای رشد قارچ ها ۶۲ تا ۶۵ درجه تعیین شده است. اکثر قارچ ها مزوفیل اند و در محدوده دمایی بین ۱۰ تا ۳۵ درجه به خوبی رشد می کنند. دمای مطلوب رشد این گروه از قارچ ها بین ۲۰ تا ۳۰ درجه است. این قارچ ها را در شرایط آزمایشگاهی می توان در دمای معمولی (۲۲ تا ۲۵ درجه) کشت داد. تنها حدود ۱۰۰ قارچ به عنوان قارچ های ترموفیل معرفی شده اند. این قارچ ها در محدوده دمایی بین حداقل ۲۰ درجه و حداکثر ۵۰ تا ۶۰ درجه رشد می کنند و حداقل دمای رشد آنها برابر ۴۰ درجه است. این قارچ ها عموما در کود گیاهی، لانه پرندگان و خاک مناطق آفتابی وجود دارند.
تعداد بسیار کمی از قارچ ها از نوع سایکروفیل اند و در محدوده دمایی بین صفر و حتی زیر صفر تا حداکثر ۲۰ درجه رشد می کنند. این قارچ ها شامل برخی از مخمرها و قارچ های رشته ای هستند که در مناطق سردسیر جهان وجود دارند و گاه نیز عامل فساد گوشت در سردخانه ها محسوب می شوند.
رطوبت:
تمام قارچ ها برای جذب مواد غذایی و ترشح آنزیم های خارج سلولی به آب نیاز دارند. قارچ ها، در تثبیت و حفظ وضعیت طبیعی سیتوپلاسم خود نیز به جذب آب نیاز دارند. آب موجود در محیط ممکن است به دلیل دخالت نیروهای خارجی در دسترس ارگانیسم قرار نگیرد. این نیروها شامل پتانسیل اسمزی، پتانسیل ماتریکس و پتانسیل گراویمتریک هستند. تاثیر این فاکتورها از نوع افزایشی است به همین دلیل، به یک نام کلی پتانسیل آب خوانده می شوند. یک قارچ به منظور حفظ آب ساختمانی خود و جذب آب از محیط باید به ترتیب پتانسیل آبی برابر و بیش از پتانسیل آبی محیط خود داشته باشد. اکثر قارچ ها برای جذب آب کاملا تطابق یافته اند و به همین دلیل در محیط های دارای نیروهای خارجی نامبرده نیز می توانند رشد کنند. در گذشته قابلیت دسترسی به آب به وسیله واژه رطوبت نسبی بیان می شد. بر این اساس، RH برابر ۷۰ درصد به عنوان پایین ترین حد ممکن برای رشد قارچ در نظر گرفته شده است. در صورت کمبود بیش از حد آب، قارچ های دارای ریسه های بدون دیواره عرضی (شاخه های زایگومایکوتا و اامایکوتا) اولین گروه از قارچ هایی هستند که رشدشان متوقف می شود. قارچ های مقاوم به تغییرات شدید آب، به علت آلوده سازی و فاسد کردن دانه های غلات و سایر اغذیه انباری از نظر اقتصادی اهمیت دارند. هیچ کدام از این قارچ ها در محصولات دارای سطح رطوبت پایین تر از ۱۴ درصد نمی توانند رشد کنند، اما ایجاد چنین شرایطی اغلب در عمل ممکن نیست و در صورتی که رطوبت سوبسترا به سطح ۱۵ تا ۱۶ درصد برسد، گونه های مقاوم به استرس آسپرژیلوس رشد پیدا خواهند کرد. این قارچ های مقاوم به استرس با تبدیل کردن نشاسته به گلوکز و سپس گلوکز به اب و دی اکسید کربن، آب متابولیک تولید می کنند که شرایط رشد قارچ های حساس به استرس را در مراحل بعد فراهم خواهد کرد.
۲-۳-۳- طبقه بندی:
قارچ ها سطح بالائی از رشد و تکامل همسو و موازی را در ساختار و فیزیولوژی خود به نمایش می گذارند، بنابراین ارتباطات تکاملی آنها با بهره گرفتن از روش های مبتنی بر DNA مفهوم بهتری خواهد داشت. با وجود عرضه تکنیک های مولکولی در تاکسونومی مسلما فیلوژنیک قارچ ها در سالهای اخیر دستخوش تجدیدنظرهای قابل ملاحظه ای بوده است[۱]. تاکنون تقریبا درحدود ۷۰۰۰۰ گونه قارچ شرح داده شده است اگرچه عدد صحیح آن به ۵/۱ میلیون می‏رسد ]۱[. از دیدگاه ساختمان رشد، قارچ ها در دو گروه اصلی شامل قارچ های رشته ای و مخمرها طبقه بندی می شوند. اکثر قارچ ها در گروه قارچ های رشته ای قرار می گیرند. در قارچ های رشته ای یا کپک ها، هر یک از رشته ها اصطلاحا ریسه نامیده می شود. ریسه ها منحصرا از ناحیه راس رشد می کنند. تولید انشعابات پیشرونده و پی در پی در نواحی غیرراسی با ایجاد شبکه ای از ریسه ها همراه است که میسلیوم نامیده می شود.
مخمر ها، به صورت سلول های گرد یا بیضی شکل جوانه دار هستند. آنها اکثرا با جوانه زدن و بعضی با تقسیم دوتایی تکثیر میشوند.
با در نظر گرفتن جزئیات بیشتری از رشد، شش گروه اصلی را در طبقه بندی قارچ ها میتوان نام برد:
کیتریدیومایکوتا (Chytridiomycota)، آسکومایکوتا (Ascomycota)، زایگومایکوتا (Zygomycota)، بازیدیومایکوتا (Basidiomycota)، دوترومایکوتا (Deuteromycota) و اامایکوتا(Oomycota) .
اعضای متعلق به شاخه کیتریدیومایکوتا، به صورت سلولهای منفرد بزرگ یا میسلیوم های تمایز نیافتهی دارای ریزوئیدهای مشخص وجود دارند. سایر قارچ ها به صورت رشتهای و یا مخمری رشد میکنند. سایر ملاک های تمایز، شامل وجود دیواره عرضی در ریسه ها و نوع این دیواره است[۱].
قارچ های مورد استفاده در این مطالعه (متاریزیوم) متعلق به طبقه دوترومایکوتا میباشد.
۲-۳-۳- قارچ های انتوموپاتوژن:
قارچ های پاتوژن بندپایان به طور کلی در یک گروه بزرگ به نام قارچ های انتوموپاتوژن طبقه بندی میشوند. تقریبا نزدیک به ۷۵۰ گونه قارچ مربوط به ۵۶ جنس که جزء عوامل پاتوژن یا انگلی بندپایان هستند شناخته شده است ]۳۳.[
اغلب این گونه ها در راسته انتوموفتورالها از شاخه زایگومایکوتا، آسکومایکوتا و دئوترومایکوتا قرار دارند. این گروه ها هم چنین شامل حادترین پاتوژنهای قارچی حشرات و کنه‏سانان هستند که به صورت افقی منتقل میشوند. عوامل پاتوژن آکارین ها (Acaropathogenic Fungi) احتمالا یک زیر گروه فعال در درون قارچ‏های انتوموپاتوژن هستند که نسبت به قارچ های انتوموپاتوژن تنوع کمتری دارند] ۴۹.[
تعدادی از گونه ها برای مثال هیرسوتلا تامپسونی (Hirsutella thompsonii) که جزء قارچ های میتوسپوریک (دئوترومایکوتا) است و نئوزایگاتیس فلوریدانا (Neozygitis floridana) که جزء انتوموفترالها هستند برای آکارین ها اختصاصی می‏باشند. ضمن این که دیگر گونه های قارچ‏ های دئوترومایکوتا باعث تلفات در هر دوی آکارین ها و حشرات می‏شوند. دئوترومایکوتا شامل بسیاری از گونه های ساپروتروف، پاتوژن های گیاهی و هم چنین بسیاری از انتوموپاتوژن های مهم هستند که به طور گستردهای برای کنترل بیولوژیک انگل ها استفاده میشوند و جنس های مهم آن شامل پاسیلومایسس (Paecilomyces) ، بواریا (Beauveria)، متاریزیوم (Metarhizium) و ورتیسیلیوم (Verticillium) هستند که دارای پراکندگی جهانی بوده و میتوانند سریعا کلنی تولید کنند. بیش از ۱۵ مایکوپستی ساید (فرآورده‏های کشنده انگلها) از این ها فرموله شده است و از لحاظ تجارتی برای کنترل و مدیریت طیفی از انگل ها از جمله ساس، سوسک، دوبالان و پشه ها با ارزش هستند. قارچهای انتوموپاتوژن معمولا میزبانهای خود را با اسپورهای اختصاصی که به میزبان می چسبانند آلوده می کنند و این اسپورها، روی میزبان رشد می کنند و پوشش خارجی آن ر ا سوراخ می کنند.کنیدیوم در داخل هموسل و بافتهای نرم بدن میزبان تکثیر نموده و مرگ معمولا بین ۱۰-۳ روز پس از عفونت به دلیل از دست رفتن آب بدن میزبان، محرومیت غذائی، صدمات مکانیکی شدید و نابهنجار و تاثیر سموم قارچی اتفاق می افتد. در شرایط مطلوب قارچها به صورت متراکم روی لاشه میزبان اسپورزائی می نمایند تا امکان عفونت و آلودگی بیشتری را در جمعیت های میزبانی خود هموار کنند و بدین ترتیب سیکل عفونت زائی را در میزبانهای خود ادامه دهند[۱].
۲-۳-۴-۱- استفاده از قارچهای انتوموپاتوژن در کنترل بیولوژیک:
سیکل های عفونتزایی دو گروه اصلی قارچ های انتوموپاتوژن یعنی راسته انتوموفترالها و شاخه دئوترومایکوتا دارای شباهت بنیادی و پایه است. قارچ های انتوموفتورال سازگاری بیشتری به سیکل زندگی میزبان های خویش نشان میدهند و این در حالی است که قارچ های انتوموپاتوژن میتوسپوریک (دئوترومایکوتا) بیشتر گرایش دارند که به شکل فرصت طلب عمل کنند] ۵۷.[
اعضایی از قارچ های انتوموفتورال برای کنترل حشرات و جرب های انگلی با بهره گرفتن از تلقیح و رها سازی این انگل ها ] ۶۶[ توسط دست کاری زیستگاه‏ های انگل برای بالا بردن فعالیت طبیعی قارچ در طبیعت] ۶۷[ و حتی به کارگیری آفت کش های قارچی محلول در آب مورد استفاده و بهره برداری قرار گرفته است.
دئوترومایکوتا ها به عنوان آفت کش برای استفاده مناسب ترند زیرا تولید انبوه آنها راحت تر از قارچ های انتوموفترال است. آفت کش های قارچی با منشاء قارچ های انتوموپاتوژن (دئوترومایکوتا) در برابر طیفی از آفات به خصوص در مناطقی که استفاده از آفت کشهای شیمیایی به دلیل ایجاد مقاومت یا نگرانی های زیست محیطی غیر مناسب است، با موفقیت عمل میکنند. به عنوان مثال استفاده از ورتیسلیوم لکانی در برابر مگس سفید و شته شیشه منازل] ۵۱[ ، استفاده از بواریا برونگنیارتی (Beauveria brongniartii) برای کنترل سوسک ملولونتا ملولونتا(Melolontha melolonta) و همچنین گونه های متاریزیوم در برابر سوسک‏ها، ملخ ها، موریانه ها و مورچه ها ]۴۲,۶۹.[
از نظر تئوری آکارین ها برای قارچ های پاتوژن، میزبان های خوبی به شمار میروند چرا که بدن آنها معمولاً نرم است و زیستگاههای بسیاری با وضعیت آب و هوایی متفاوت دارند] ۱۶,۱۸[ که این شرایط ایجاد عفونت و انتقال بیماری ها را برای آنها امکان پذیر میکند] ۳۰.[ با این حال اندازه کوچک آنها مطالعه شان را دچار مشکلاتی کرده و بنابراین این احتمال وجود دارد که بسیاری از ارتباطات و تاثیرات متقابل بین قارچ های پاتوژن و آکارین ها غیر مستدل و غیر مستند باقی مانده باشد. حدود ۵۸ گونه قارچی گزارش شده است که حداقل ۷۳ گونه از آکارین ها را تحت تاثیر و عفونتزایی خود چه در طبیعت و چه در شرایط آزمایشگاهی قرار میدهند. گزارش هایی از پاتوژن‏ های قارچی برای سه راسته از فوق راسته اکتینوتریشیدا (Actinotrichida) شامل راسته های آستیگماتا (Astigmata)و اوریباتیده و پرواستیگماتا (Prostigmata) و راسته های ایکسودیدا و مزواستیگماتا از فوق راسته آکتینوتریشیدا وجود دارد.
اغلب گزارشات نشان دهنده ایجاد عفونت در جرب های پرواستیگماتا، شامل ۲۴ گونه قارچ از ۴۵ میزبان، به خصوص از خانواده تترانیشیده (Tetranychidae)، ۱۵ گونه قارچ از۲۱ میزبان و از خانواده اریوفیده (Eriophyidae) 9 گونه قارچ از ۱۵ میزبان بوده است.
۲-۳-۴-۲- مکانیسم اثر قارچهای انتوموپاتوژن:
قارچ های انتوموپاتوژن معمولا میزبان های خود را با اسپور های اختصاصی آلوده میکنند و این اسپور ها، به کوتیکول حمله کرده، رشد میکنند و با تولید انواع آنزیم های کیتیناز، پروتئاز و لیپاز و هم چنین ساختارهای قارچی کوتیکول را سوراخ میکنند. کنیدیوم در داخل هموسل و بافت های نرم بدن میزبان تکثیر نموده و مرگ معمولا بین سه تا ده روز پس از عفونت به دلیل از دست رفتن آب بدن میزبان، محرومیت غذایی، صدمات مکانیکی شدید و تاثیر سموم قارچی اتفاق میافتد. در شرایط مطلوب اسپورزایی قارچ ها روی لاشه میزبان توسعه می‏یابد و عفونت را در جمعیت میزبان تسهیل میکند و سیکل بیماری ادامه مییابد[۱].
قارچ ها مشابه دیگر میکروارگانیسم های انتوموپاتوژن شامل باکتری ها، ویروس ها و میکروسپوریدیاها، کوتیکول میزبان خود را به طرف لوله گوارشی (Mid gut) سوراخ میکنند و برخی نیز میتوانند تگومنت (Tegoment) میزبان خود را سوراخ کنند ولی چگونگی نفوذ و گذر قارچ ها به داخل کانال گوارشی کنه ها شناخته نشده است. بسیاری از پاتوژنها در برابر بندپایان فقط در برابر رطوبت نسبتا بالا موثرند و از طرفی میزان اثر قارچ های پاتوژن متکی به گستردگی وسیع و تراکم جمعیت بندپایان است. قارچ های انتوموپاتوژن مشابه بسیاری از قارچ های پاتوژن گیاهان و مهره داران میزبانهای خود را از طریق کوتیکول خارجی عفونی و متاثر می کنند که این روش عفونت زائی منحصر به فرد است. قارچ ها مشابه دیگر میکروارگانیسم های انتوموپاتوژن شامل باکتری ها، ویروسها و میکروسپوریدیاها، کوتیکول میزبان خود را به طرف لوله گوارشی سوراخ می کنند[۱].
روند عفونت زایی قارچ ها بر روی حشرات سه مرحله تشخیص داده شده است:
الف: اتصال و رشد کنیدیوم قارچ بر روی کوتیکول میزبان.
ب: نفوذ و سوراخ کردن تگومنت حشرات توسط لوله تندش (Germ tube) که این لوله به دنبال رشد کنیدیوم تولید میشود.
ج: روییدن قارچ در داخل بدن حشره که معمولا منجر به مرگ میزبان عفونی شده میگردد] ۱,۵.[
شکل ۲-۱ : روند استقرار یک عفونت قارچی را در یک بی مهره نشان میدهد] ۱.[
A – چسبیدن کنیدیومها بر روی کوتیکول
B – رشد و نمو (جوانه زدن) کنیدیوم ها

جوانان تمرینات روزانه را از طلوع آفتاب با دویدن و پرتاب سنگ و پرتاب نیزه آغاز می کردند و از جمله تمرینات معمولشان، ساختن با جیره اندک و تحمل گرمای بسیار و پیاده روی های طولانی و عبور از رودخانه، بدون تر شدن سلاح ها و خواب در هوای آزاد بود. سواری و شکار نیز دو فعالیت معمول و رایج بود و جستن بر روی اسب و فرو پریدن از روی آن در حال دویدن و به طور کلی سرعت و چالاکی، از ویژگی های سوارکاران سوار نظام ایران بود. به خصوص در باره دوران پارت ها یا اشکانیان و پیدایش کلمه پهلوان باید گفت: شرح فتوحات این قوم آریایی و حکومت پانصد ساله آن ها پر از دلاوری ها و کوشش های این مردم است. کلمه پهلوان و پهلوانی، ریشه پارتی است که هر فرد زورمند را منتسب به پارت یا پرتو و پهلو دانسته اند. اینان مردمی جنگجو و شکارچی بودند.
هانستن^[۵]، مورخ یونانی مینویسد:
“پارتها جنگ و شکار را دوست داشتند. این قوم از دوران طفولیت تا به هنگام کهولت همیشه با ورزش و تمرینات سخت جنگی و شکار بار آمده بودند"(سایت دانشنامه رشد،۱۳۹۲).
صنعت ورزش و باشگاه‌های ورزشی
مولین^[۶](۱۹۸۳) برای اولین بار از ورزش به عنوان یک صنعت یاد کرد. او بیان نمود که هر گونه فعالیت ورزشی آماتور و حرفه‌ای که موجبات افزایش ارزش افزوده‌ی کالا و خدمات ورزشی را فراهم کند، صنعت ورزش محسوب می‌گردد(عسگریان،۱۳۸۴). امروزه بحث خصوصی سازی در تمام صنایع مورد توجه قرار گرفته است و صنعت ورزش نیز از این مقوله مستثنی نیست. در بسیاری از کشورهای جهان ساختار سنتی باشگاه‌ها تغییر کرده و با تجاری شدن ساختار باشگاه‌ها صنعت ورزش رونق بسیاری پیدا نموده است( سازمان بورس اوراق بهادار تهران،۱۳۸۱).

در کشورهای پیشرفته ارزش افزوده‌ی صنعت ورزش بخش قابل توجهی از محصول ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد و نقش مهمی در ایجاد درآمد، اشتغال و نیز تفریح و سرگرمی دارد(هلت^[۷]،۲۰۰۸). نگاهی به وضعیت جوامع انسانی در کل جهان نشان می‌دهد که زندگی نسبت به قرن‌های گذشته پیشرفت چشمگیری داشته است. در مقابل این پیشرفت‌ها، یک تغییر مهم در زندگی بشر، کاهش به‌کارگیری بدن به دلیل افزایش امکانات و تسهیلات زندگی می‌باشد. دلیل این مدعا، افزایش شیوع انواع بیماری‌های قلبی _ عروقی، اسکلتی، عضلانی و سایر بیماری‌های بدون درمان به خصوص در جوامع صنعتی و پیشرفته می‌باشد(ملدی،۱۳۸۹). فعالیت جسمانی در تمام سنین کیفیت زندگی را بهبود می‌بخشد. تحقیقات گسترده آشکار کرده که افراد در همه سنین می‌توانند سلامت خود را تنها با اجرای فعالیت جسمانی متوسط و مرتب روزانه ارتقاء دهند. مطالعات زیادی نشان داده که فعالیت جسمانی در حد متوسط خطر ابتلاء و مرگ و میر از بیماری‌های قلبی را کاهش داده و تأثیر بسیار زیادی بر فشار خون بالا، دیابت نوع دو، استئوپروز، سرطان کولون و چاقی داشته است(معینی و همکاران^[۸]،۲۰۱۰).
فعالیت جسمانی همچنین می‌تواند اثرات مثبت روانی، با کاهش سطح اضطراب و افسردگی داشته باشد و باعث ارتقاء اعتماد به نفس شود. علاوه بر این، مطالعات اپیدمیولوژیک نشان داده که زندگی بدون فعالیت جسمانی میزان مرگ و میر را افزایش می‌دهد(پت^[۹] و همکاران،۱۹۹۵). فعالیت بدنی منظم در کاهش خطر بیماری‌های مغزی نیز مؤثر است. بسیاری از محققین، ورزش و فعالیت جسمانی مناسب را به عنوان یکی از راه‌های تقویت سیستم ایمنی و پیشگیری از ابتلا به بیماری‌های غیر واگیر مورد تاکید قرار داده‌اند(دارن^[۱۰] و همکاران،۲۰۰۶). در این راستا بر اساس دستورالعمل‌های بهداشتی افراد بالغ روزانه باید نیم ساعت به فعالیت جسمانی در حد متوسط مبادرت ورزند(مک‌لارن^[۱۱]،۲۰۰۳).
تحقیقات مختلف نشان داده‌اند که هر ساله مالیات دهندگان،‌ سنگینی را بابت برخورداری از زندگی بی‌تحرک پرداخت می‌کنند، هزینه‌های درمانی افزایش حق بیمه سلامتی، حق بیمه عمر، بیمه مربوط به بیماری و از کارافتادگی از این جمله‌اند. مشکلات مادی و افزایش هزینه‌های زندگی، انسان‌ها را به تلاش واداشته است و در این میان زنان را نیز بکار گرفته و تا آنجا پیش رفته که گروهی از زنان، برخلاف ماهیت بدنی خود به کارهای سنگین مردانه می‌پردازند(ملدی،۱۳۸۹). زنان باید در جهت افزایش بهره‌وری شغلی و نیز بازده کاری به فعالیت جسمانی منظم پرداخته و تلاش کنند تا بهترین شرایط جسمی و روانی در محل کار و خارج از آن بدست آورند. صاحب‌نظران بر این عقیده‌اند که تمرینات حرکتی و ورزشی برای اکثریت مردم اعم زن و مرد دارای ارزش بسیار است. فعالیت بدنی منظم و متعادل می‌تواند اثرات مطلوبی بر بدن و روان افراد ایجاد کند(ترابینژاد،۱۳۸۶).
نقش باشگاه‌ها در صنعت ورزش از اهمیت به خصوصی برخوردار می‌باشد، به گونه‌ای که باشگاه‌های حرفه‌ای، هسته‌ی اصلی این صنعت به شمار می‌روند، ریشه‌ی اصلی توسعه‌ی ورزش حرفه‌ای در درون باشگاه‌ها شکل می‌گیرد و زیرساخت اصلی صنعت ورزش همین باشگاه‌ها می‌باشند(خبیری و الهی،۱۳۸۴). ارتباط باشگاه‌های ورزشی با مراجع دولتی، موضوعی است که هنوز در بعضی از کشورها به صورت روشن تعریف نشده است؛ بنابراین در بسیاری از موارد این موضوع به صورت معضلی اجتماعی پدیدار شده و هزینه‌های زیادی را به خود اختصاص داده است (خورشیدی،۱۳۸۶).
بخش خصوصی ورزش یکی از حیطه‌های پررونق اقتصادی برای ایجاد اشتغال است؛ اما در داخل کشور به دلیل عدم تمایل بخش خصوصی به سرمایه گذاری در ورزش و ناکافی بودن منابع مالی به ویژه تسهیلات بانکی، قوانین دست و پاگیر اعطای تسهیلات به متقاضیان تاسیس باشگاه‌های ورزشی، نقش این بخش از ورزش، برای ایجاد اشتغال و کارآفرینی تضعیف شده است(شالی،۱۳۸۳). تربیت بدنی و ورزش، در ایجاد اشتغال و در پی آن درآمد زایی توان بالقوه‌ فراوانی دارد که برای بالفعل کردن آن نیازمند توجه مسئولین و سیاست گذاران و همچنین پژوهش‌های بسیاری می‌باشد(تجاری و خدایاری،۱۳۸۵). شرایط کنونی ورزش کشور نشان می‌دهد که بخش‌های مختلف ورزش در اداره‌ی مستقیم دولت یا مؤسسات وابسته به آن بوده، به طوری که امکان زمینه سازی فعالیت‌های سرمایه گذاری در بخش خصوصی به نحو مطلوب فراهم نگردیده است(شالی،۱۳۸۳).
ورزش به دو صورت مستقیم و غیر مستقیم بر اقتصاد تأثیر گذار است. آثار غیر مستقیم ورزش عبارتند از: ارتقای سطح سلامتی افراد، کارایی بیشتر افراد در حین کار و کاهش هزینه‌های تربیتی و درمانی. آثار مستقیم ورزش عبارتند از تولید و فروش کالاهای ورزشی، واردات و صادرات این کالاها، جهانگردی ورزشی، امتیازهای ناشی از اعزام مربیان و ورزشکاران به سایر کشورهای جهان و مهم‌تر از همه ایجاد اشتغال و کارآفرینی(حسینی و سهرابی،۱۳۸۶). در صنایع خدماتی دارا بودن مزیت رقابتی و فراهم آوردن خدمات با کیفیت برای مشتری پیش نیاز بقا و موفقیت است(آفتینوس^[۱۲] و همکاران،۲۰۰۵). از آنجایی که بحث وفاداری مشتری از نکات مهم موفقیت باشگاه‌های ورزشی می‌باشد(چیان و همکاران،۱۳۸۸)، سازمان‌های ورزشی با سرمایه گذاری‌های کلان دریافته‌اند که به سادگی نمی‌توانند رضایت مشتری را به مدت طولانی جلب کنند. این سازمان‌ها در تجربیات موفق خود دریافته‌اند که رمز نگهداری و حفظ مشتریان و ایجاد سود از این طریق، به تلاش مداوم بستگی دارد. درک اینکه مشتریان چه انتظاراتی دارند و تعهد برای انجام خدمت به مشتری، امکان برتری و مزیت رقابتی را برای سازمان‌های ورزشی به وجود می‌آورد. نکته‌ی مهم برای پی بردن به انتظارات مشتریان، یک برنامه‌ی طراحی شده از سنجش رضایت مشتری می‌باشد(حسنزاده،۱۳۸۴) که بررسی نتایج این برنامه می‌تواند در حل ایرادات خدمات رسانی و ارتقا سطح خدمات یاری رسان باشد(سو^[۱۳]،۲۰۰۴).
در جامعه‌ی امروز تاکید فرهنگی و اجتماعی بسیاری بر روی سلامتی و تناسب اندام وجود دارد. طبق مطالعات روان‌شناسان، فشارهای اجتماعی و نارضایتی از بدن و تصویر بدنی منفی در جامعه و به خصوص در میان زنان بسیار شایع شده است(اوریردان و زامبوگان^[۱۴]،۲۰۰۸). شیوع این نارضایتی یک نگرانی اجتماعی مهم محسوب می‌شود، زیرا با اختلالات روانی مانند کاهش اعتماد به نفس، افسردگی، اضطراب اجتماعی، مشکلات غذایی و مشکلات جنسی در ارتباط می‌باشد(نای و کش^[۱۵]،۲۰۰۶). از جمله درمان‌های قدیمی برای نارضایتی از تصویر بدنی درمان‌های رفتاری-شناختی و دارو درمانی بوده‌اند(مکدونالد^[۱۶]،۲۰۰۶). اما با توجه به عوارض جانبی، هزینه‌های بالا و وقت گیر بودن این روش‌ها، امروزه ورزش و فعالیت‌های جسمانی به عنوان یک روش درمانی بدون عوارض جانبی و ارزان قیمت مورد توجه عموم قرار گرفته است(هسلنی^[۱۷]،۱۹۹۵). تحقیقات نشان می‌دهد که امروزه، علاقه‌مندی به کیفیت خدمات در صنعت ورزش امری ضروری می‌باشد؛ به گونه‌ای که کیفیت خدمات به یکی از مهم‌ترین سرفصل‌ها در زمینه‌ی مدیریت خدمات و بازاریابی ورزشی تبدیل شده است(رابینسون^[۱۸]،۲۰۰۶).
پاراشورمن^[۱۹] و زیتمال در سال ۱۹۸۸ عوامل تشکیل دهنده‌ی کیفیت خدمات را در پنج بعد شناسایی نموده‌اند که عبارتند از:
موارد کیفی مشهود: شامل تجهیزات، رفتار و ظاهر پرسنل و محیط فیزیکی سازمان می‌شود و به معنای دارا بودن وسایل و تجهیزات ورزشی مدرن با کیفیت و فضای مناسب باشگاه می‌باشد.
اعتماد: توانایی در انجام خدمت وعده داده شده به طور دقیق و مطمئن؛ منظور از این عامل این است که اگر باشگاه ورزشی در مورد زمان ارائه خدمت، شیوه‌ی ارائه‌ خدمت و هزینه‌ی خدمت وعده‌هایی داده است، باید به نحو احسن به آن عمل نماید.
پاسخگویی: آمادگی برای کمک به مشتریان و فراهم سازی سریع خدمات مطلوب برای آن‌ ها. این معیار بر نشان دادن حساسیت و هوشیاری در قبال خواسته‌ها و مشکلات مشتریان تاکید دارد و معیار این بعد از کیفیت خدمات، مدت زمانی است که مشتریان مجبورند برای دریافت کمک یا پاسخ به سوالاتشان منتظر بمانند.
اطمینان: دانش و مهارت کارکنان، رفتار شایسته و توانایی آنان در جلب اعتماد مشتریان و القای حس اطمینان مشتریان به باشگاه ورزشی می‌باشد.
ورزش بانوان
ورزش زنان شامل همه مسابقات خاص زنان چه در شکل حرفه‌ای، آماتور یا ورزش همگانی در تمام رشته‌های ورزشی می‌شود. مشارکت زنان در ورزش درقرن بیستم میلادی، به ویژه در اواخر آن افزایش چشمگیری یافت. این افزایش تحت تأثیر تغییرات فرهنگی جامعه بود که بر برابری جنسیتی تاکید داشت.
در دنیای امروز شاید هیچ رشته ورزشی که زنان در آن مشارکت نورزند یا آن که ورزش ویژه‌ای برای زنان تلقی شوند یافت نگردد، اما میزان این مشارکت در هر رشته ورزشی و هر کشور تفاوت دارد.
فرهنگ برخی از کشورها (بیشتر کشورهای اسلامی) محدودیتهایی را برای حضور زنان در بعضی از رشته‌ها به همراه دارد و نیز میزان مشارکت و علاقه آنان در برخی از رشته‌های ورزشی مانند بوکس، کشتی، وزنه‌برداری و انواع فوتبال بسیار کمتر از همبازیان مرد خود است. در مقابل در تعدادی از ورزش‌ها مانند تنیس، ژیمناستیک، پاتیناژ نمایشی و والیبال ساحلی ورزشکاران زن اهمیت بیشتر یا حداقل برابری با همتایان مرد خود یافته‌اند. تعداد دیگری از رشته‌های ورزشی نیز مانند نت‌بال و سافت‌بال به ورزش‌هایی زنانه معروف شده‌اند(سایت ویکیپدیا،۱۳۹۲).
تعریف کسب و کار
نویسندگان مختلف، تعاریف متفاوتی از کسب و کار دارند. در واژه نامه‌ی آکسفورد، کسب و کار به معنی خرید و فروش و تجارت آمده است. در واژه نامه‌ی لانگ من، کسب و کار به فعالیت پول در آوردن و تجارتی که از آن پول حاصل شود، گفته می‌شود.
به زبان ساده، کسب و کار عبارت است از حالتی از مشغولیت و به طور عام، شامل فعالیت‌هایی است که تولید و خرید کالاها و خدمات با هدف فروش آنها را به منظور کسب سود، در بر می‌گیرد. بنابراین میتوان دریافت که کسب و کار با خرید و فروش کالاها، تولید کالاها یا عرضه‌ی خدمات، به منظور به دست آوردن سود، سر و کار دارد.
تعاریف مدل کسب و کار
اگر چه اجماعی در مورد تعریف و ترکیب مفهوم مدل کسب و کار وجود ندارد، واضح است که مدیران و پژوهشگران به این مدل به عنوان یک ساختار تحلیلی و تشریح کاربردی می‌نگرند(لمبرت و دیویدسون^[۲۰]،۲۰۱۲). در جدول زیر به بیان تعاریف مدل کسب و کار از برخی پژوهشگران می‌پردازیم.
جدول ‏۲-۱: تعاریف مختلف مدل کسب و کار(آلدبی^[۲۱] و همکاران،۲۰۰۸؛ ننونن و استورباکا^[۲۲]،۲۰۰۹)

• •  پرستاران برای حل مسائل و مشکلات بیماران به بهترین نحو ممکن، به مهارت های سطح بالای تفکر و حل مسئله نیاز دارند (۱ و ۲)

• مهارت های حل مسئله و تصمیم گیری مبتنی بر دانش جزء رفتارهای مورد انتظار دانشجویان پرستاری است (۱۵)

• آموزش پرستاری جهت توسعه مهارت حل مسئله، باید فرصتی را برای دانشجویان فراهم نماید تا در پایان دوره آموزش کارشناسی پرستاری مجهز به مهارت های سطح بالای تفکر و حل مسئله باشند (۱).

• حل مسئله به عنوان یک نیروی قوی در سازگاری با نیازها و رویدادهای روزانه زندگی مطرح بوده و با تمرکز بر نقش عوامل فردی، تاثیرات محیطی و زمینه های فرهنگی جوامع مختلف، در افراد تثبیت می شود (۹).

تعریف واژه های کلیدی :
Pمهارت حل مسئله
تعریف نظری: فرایندی نظام مند که بر تحلیل موقعیت و مشکل تمرکز دارد و عبارت از مهارت شناسایی مشکل و طی کردن مراحل لازم برای حل مشکل می باشد. این مهارت شامل توانایی های استفاده از فرایند هایی است که جهت غلبه بر موانع و دستیابی به اهداف مطلوب به اشخاص کمک می کند و شامل سه مولفه ی اعتماد به خود در حل مسئله، شیوه اجتناب- نزدیکی به مسئله و کنترل شخصی می باشد(۱).
تعریف عملی: منظور از مهارت های حل مسئله در این پژوهش، مجموعه امتیازاتی است که واحدهای مورد پژوهش از پاسخ گویی به سوالات ابزار مهارت های حل مسئله ی هپنر و پیترسون^[۱۹] (۱۹۸۲) کسب می کنند. این ابزار دارای ۳۲ عبارت بوده، پاسخ این عبارات در مقیاس لیکرتی تنظیم شده است و با سه مؤلفه ی اعتماد به خود در حل مسئله، شیوه اجتناب- نزدیکی به مسئله و کنترل شخصی، شیوه رویارویی یا تطابق با مشکل را بررسی می کند. دامنه ی نمره کل، از ۳۲ تا ۱۹۲ متغیر می باشد که نمره ی پایین تر از میانگین، نشان دهنده ی ارزیابی مثبت از توانایی حل مسئله ی فرد و مهارت حل مسئله ی بالاتر است.
Pاعتماد به خود در حل مسئله
تعریف نظری: بیانگر اعتقاد فرد به توانایی خود در حل مشکلات است (۳۲).
تعریف عملی: در این پژوهش، این عامل، با بهره گرفتن از عبارات ۵- ۹- ۱۰- ۱۱- ۱۸- ۲۱- ۲۲- ۲۵- ۳۰- ۳۱- ۳۲ ابزار حل مسئله ی هپنر و پیترسون اندازه گیری می شود. دامنه ی نمره دهی آن، از ۱۱ تا ۶۶ متغیر بوده و نمره ی پایین تر از میانگین، نشان دهنده ی اعتماد به نفس بالاتر دانشجو در حل مسائل و مشکلات است.
Pشیوه اجتناب- نزدیکی به مسئله
تعریف نظری: بیانگر تمایل فرد برای رد شدن از کنار مشکلات به جای مقابله با آن ها و یا تمایل به مقابله رودررو با آن ها است (۳۲).
تعریف عملی: این عامل، با بهره گرفتن از عبارات۱- ۲- ۴- ۶- ۷- ۸- ۱۲- ۱۴- ۱۵- ۱۶- ۱۷- ۱۹- ۲۰- ۲۶-۲۷- ۲۸ ابزار حل مسئله ی هپنر و پیترسون اندازه گیری می شود. دامنه ی نمره دهی آن، از ۱۶ تا ۹۶ متغیر بوده و نمره ی پایین تر از میانگین، بیانگر تمایل بیشتر فرد برای مقابله با مسائل به جای اجتناب از آن ها است.
P کنترل شخصی
تعریف نظری: استفاده از راهکار های متنوع و متفاوت در کنترل رفتار و هدفداری در فرایند حل مسئله است (۳۲).
تعریف عملی: این عامل نیز، با بهره گرفتن از عبارات ۳- ۱۳- ۲۳- ۲۴- ۲۹ ابزار حل مسئله ی هپنر و پیترسون اندازه گیری می شود. دامنه نمره دهی آن، از ۵ تا ۳۰ متغیر بوده و نمره ی پایین تر از میانگین، نشان دهنده ی توانایی بالاتر در کنترل شخصی است.
P عوامل فردی- اجتماعی
تعریف نظری: عواملی که به مشخصات فردی یک فرد مربوط می شود که شامل ویژگی های دموگرافیکی است. ویژگی های دموگرافیکی، مجموعه ای از حالات، کیفیت و مشخصات بخصوصی است که یک فرد را از افراد دیگر متمایز می کند (۳۳). براساس مطالعات مختلف، عوامل فردی- اجتماعی مرتبط با مهارت های حل مسئله شامل سن، جنس، سطح تحصیلات والدین و وضعیت اشتغال آن ها، سطح درآمد ماهیانه، انجام ورزش به طور منظم، سابقه ی مصرف سیگار و الکل، وضعیت سکونت، میزان رضایت از ارتباط با دوستان و همسالان، موفقیت درک شده ی فرد در حل مسائل و مشکلات و نوع رفتار والدین از دیدگاه فرد می باشد (۱، ۹، ۱۵، ۲۰، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۳۴).
تعریف عملی: در این پژوهش تعریف عملی همان تعریف نظری است که با بهره گرفتن از پرسشنامه تهیه شده، مورد سنجش قرار گرفته است.
P عوامل آموزشی
تعریف نظری: عوامل آموزشی عبارت از عواملی مانند فراگیر، فراده، برنامه، محیط و تجهیزات آموزشی در دانشگاه می باشد که آموزش فراگیران را تحت تاثیر قرار می دهد(۲۵). براساس مطالعات مختلف، عوامل آموزشی مرتبط با مهارت های حل مسئله شامل سال تحصیلی، شرکت در کلاس های مهارت های زندگی، میزان موفقیت درک شده ی فرد در مهارت های حرفه ای، بالینی و در امر تحصیل می باشد (۱، ۹، ۱۵، ۱۹، ۲۴، ۲۷).
تعریف عملی: در این پژوهش تعریف عملی همان تعریف نظری است که با بهره گرفتن از پرسشنامه تهیه شده، مورد سنجش قرار گرفته است.
P انگیزش تحصیلی
تعریف نظری: انگیزش تحصیلی به رفتارهایی اطلاق می شود که منجر به یادگیری و پیشرفت می شود (۳۰) و عبارت از تمایل فراگیر است، به آن که کاری را در قلمرو خاصی به خوبی انجام دهد و عملکردش را بطور خودجوش ارزیابی کند (۳۱).
تعریف عملی: منظور از انگیزش تحصیلی در این پژوهش، مجموعه امتیازاتی است که واحدهای مورد پژوهش از پاسخ گویی به سوالات پرسشنامه مقیاس انگیزش تحصیلی^[۲۰] والرند^[۲۱] (۱۹۹۲) کسب می کنند. این ابزار بر مبنای نظریه خودتعیین کنندگی دسی و ریان^[۲۲] طراحی شده و شامل ۲۸ پرسش می باشد و پاسخ این پرسش ها در مقیاس لیکرتی تنظیم شده است. سه بعد انگیزش درونی^[۲۳]، انگیزش بیرونی^[۲۴] و بی انگیزشی^[۲۵] را می سنجد و نمره ی بالاتر در هر بعد، بیانگر کاربرد بیشتر آن بعد در فرد است.
محدودیت های پژوهش :
وضعیت روحی و روانی دانشجویان به هنگام پاسخگویی به سوالات که غیر قابل کنترل می باشد.
فصل دوم
این فصل از پژوهش مشتمل بر دو بخش چهارچوب پژوهش و مروری بر مطالعات انجام شده است.
چهارچوب پژوهش :
چهارچوب این پژوهش پنداشتی است که براساس مفهوم حل مسئله استوار می باشد و در راستای آن تعریف حل مسئله، مراحل حل مسئله و عوامل مرتبط با آن با تاکید بر کسب این مهارت ها در آموزش پرستاری مورد بحث قرار می گیرد.
علاقه به مهارت های فکری، پدیده ای است که در تاریخ تعلیم و تربیت ریشه دارد، اما متاسفانه امروزه آموزشگاه ها توجه خود را به انتقال اطلاعات و حقایق علمی معطوف می کنند (۳۵). امروزه در مواجهه با مسائل جدید، بهره گیری از تفکر قالبی و روش های معمولی و سنتی مفید نیستند (۳۶). در تمام طول تاریخ آموزش و پرورش، حل مسئله یکی از هدف های مهم آموزشی به شمار می آمده و یکی از خواسته های معلمان و والدین برای کسب توانایی حل مسئله از سوی دانش آموزان بوده است. روانشناسان و نظریه پردازان مختلف نیز همواره بر اهمیت فعالیت های وابسته به حل مسئله در ایجاد یادگیری مفید و مؤثر تاکید داشته اند (۲۱). مفهوم زندگی چیزی جز مواجهه با مسائل و کوشش برای فهم و حل آن ها نیست (۳۷). مسئله عموماَ در موقعیتی نامعین و متناقض ایجاد می شود و تعیین کننده ی فاصله ی وضعیت موجود با وضعیت مطلوب است (۳۵). خنیفر می نویسد: آدمی با سرمایه های وجودی خویش می تواند احساسات، افکار، هیجانات و ادراکات خود را تحلیل و بررسی نماید و مطلوب ترین راه را برای ادامه ی حیات برگزیند (۱۱).
افراد در برخورد با مشکلات، در هر سطحی از پیچیدگی و اهمیت که باشد، با یکدیگر تفاوت هایی دارند، اما غالباَ برای مقابله با این مشکلات از روش ها و فنون خاصی بهره می برند. حل مسئله راهبرد مقابله ای مهمی است که می تواند فرد را قادر سازد تا موقعیت مشکل آفرین زندگی روزمره و تاثیر هیجانی آن را به خوبی مهار کند و از این طریق تنیدگی روانشناختی را به حداقل برساند و یا از آن پیشگیری نماید. سبک های مقابله ای و حل مسئله ی افراد در برابر مشکلات و مسائل زندگی متفاوت است. برخی افراد هنگام مواجهه با مشکلات می کوشند با ارزیابی درست و منطقی موقعیت و با بهره گرفتن از راهبردهای مؤثر، با موقعیت موجود مقابله کنند، اما عده ای دیگر در مواجهه با مشکلات به جای مقابله در جهت کسب سازگاری، به روش های مختلفی مانند کناره گیری، افسردگی، پناه بردن به الکل و مواد مخدر و … از رویارویی و برخورد با مشکلات اجتناب می کنند. (۳۸). به اعتقاد آلتون^[۲۶]، انسان ها مشکلات را به کمک دانش، ارزش ها و مهارت ها، حل می کنند و بخشی از این فرایند، توسعه ی ویژگی های فردی مثل شجاعت، خود کنترلی، تصمیم گیری خوب و ملاحظه ی دیگران است (۳۴).
توانایی حل مسئله، جزء مهارت های اساسی زندگی است. فرایند نظام مندی است که بر تحلیل موقعیت مشکل تمرکز دارد. سیف در تعریف مسئله می نویسد: زمانی که یادگیرنده با موقعیتی رو به رو می شود که نمی تواند با بهره گرفتن از اطلاعات و مهارت هایی که در آن لحظه در اختیار دارد به آن موقعیت سریعاَ پاسخ دهد یا وقتی هدفی دارد و هنوز راه رسیدن به آن را نیافته است، گفته می شود با یک مسئله رو به رو شده است (۲۱). بیابانگرد حل مسئله را یافتن راه حلی مناسب برای رسیدن به هدف می داند (۳۹). از نظر سیف، حل مسئله، تشخیص و کاربرد دانش و مهارت هایی است که منجر به پاسخ درست یادگیرنده به موقعیت، یا رسیدن او به هدف مورد نظرش می شود. به عقیده ی او عنصر اساسی حل مسئله، کاربرد دانش و مهارت های از قبل آموخته شده در موقعیت های جدید است (۲۱). در واقع؛ در مشکل گشایی، برای دستیابی به هدفی می کوشیم که برای آن هیچ وسیله ی از پیش آماده ای در دست نداریم؛ باید آن هدف را به هدف های فرعی و شاید باز هم به هدف های کوچکتر تجزیه کنیم تا سرانجام به وسایل لازم دست یابیم (۷). آلتون به نقل از بکر و فندلر^[۲۷] می نویسد: حل مسئله، مهارت اساسی شناخت مسئله و طی کردن گام های حل آن است (۳۴).
در حقیقت؛ حل مسئله روشی است که افراد می توانند برای برخورد با چالش های زندگی از آن استفاده نمایند. این مهارت مستلزم راهبردهای هدفمند و ویژه ای است که فرد به وسیله ی آن مشکلات زندگی را تعریف می کند، در مورد راه حل تصمیم می گیرد، راهبردهای حل مسئله را انجام داده و بر آن نظارت می کند (۳۸). به عبارت دیگر، این مهارت بر یک فرایند رفتاری- شناختی دلالت دارد که پاسخ های بالقوه مؤثر را برای یک موقعیت مشکل ساز، فراهم آورده و احتمال انتخاب مؤثرترین پاسخ را از میان پاسخ های متعدد افزایش می دهد (۱).
ادیر^[۲۸] معتقد است: انسان ها به سه نوع تفکر کاربردی نیاز دارند که عبارتند از: تصمیم گیری، حل مسئله و تفکر خلاق که این سه مورد تا حد قابل توجهی با یکدیگر همپوشانی دارند. هدف فرایند حل مسئله، معمولاَ رسیدن به راه حل، پاسخ یا نتیجه گیری است (۴۰). توجه به این مسئله مهم است که تفکر انتقادی و مهارت حل مسئله هر دو به عنوان مهارت های ذهنی سطح بالا شناخته می شوند. مهارت حل مسئله زیر مجموعه ای از تفکر انتقادی بوده و راهکارهای مشابهی را به کار می گیرد. گرچه مرز بین این دو مهارت نامشخص است، اما هدف حل مسئله، ارائه ی راه حل برای مشکلات ساختارمند است، در حالیکه تفکر انتقادی برای مشکلات بدون ساختار، راه حل های منطقی ارائه می دهد (۱).
حل مسئله ریشه ای تاریخی در روانشناسی آموزشی دارد. اولین بار ثورندایک^[۲۹] در سال ۱۸۷۹ دیدگاه های خود را مطرح کرد. او پس از سال ها مطالعه و آزمایشات تجربی نتیجه گرفت که حل مسئله در اثر تفکر و دلیل صورت نمی گیرد، بلکه از طریق یادگیری آزمون و خطا رخ می دهد (۴۱). گانیه^[۳۰]، حل مسئله را بالاترین سطح یادگیری می داند. طبق نظریه ی وی، فراگیر از ترکیب قاعده های ساده، قاعده های سطح بالاتری درست می کند که این خود منجر به حل مسئله می شود. بنابراین، در حل مسئله، یادگیری های قبلی فرد، به ویژه قواعد و اصولی که او قبلاَ آموخته است، باید به طریقی تازه با هم ترکیب شوند. در واقع، حل مسئله به عنوان یک فعالیت عالی ذهنی نوعی یادگیری است که در آن تعریف و شرایط یادگیری مصداق پیدا می کند(۴۲).
مهارت حل مسئله که از نظر اندیشمندان، در بالاترین سطح از فعالیت های شناختی انسان قرار دارد، نیازمند یک سلسله فعالیت های تخصصی و داشتن بسیاری از توانمندی های شخصیتی است. (۱۱).
حل مسئله به عنوان یک روش علمی، نیازمند تفکر منطقی و خلاق است. بسته به ماهیت مسئله، تجربه، دانش و توانایی ذهنی فرد حل کننده و گزینه ی انتخاب شده برای حل، روش های حل مسئله متفاوت هستند (۳۴). گام های حل مسئله نیز در منابع موجود، به شکل های مختلفی مطرح شده اند، با این وجود چهارچوب کلی فرایند حل مسئله مشابه است. ۶ گام اصلی این فرایند شامل موارد زیر است:
۱) جمع آوری اطلاعات: گردآوری بیشترین اطلاعات در دسترس و مرتبط با مسئله. این مرحله بسیار مهم است. برخی از افراد، فرایند حل مسئله را شروع می کنند بدون آنکه وقت کافی برای جمع آوری اطلاعات درباره مشکل صرف کنند. این امر که شروع کار با جمع آوری اطلاعات و درون دادها از منابع مختلف باشد، بسیار حائز اهمیت است. کوتاه کردن این مرحله به منظور صرفه جویی در وقت، بعداَ مشکل ایجاد خواهد کرد.
۲) تعریف مشکل: فرد با جمع آوری اطلاعات بیشتر، مسئله را به صورت یک عبارت یا جمله ی کوتاه تعریف می کند. این مرحله، پیچیده ترین گام است. زیرا شامل فرایند شفاف سازی دقیق مسئله است. هیچ تفکر خلاقی احتمال وقوع نخواهد داشت، مگر آنکه مسئله شناسایی شده باشد. کسی که مسئله ای را حل می کند باید قادر باشد مسئله را گسترش داده، باز کند و یا جزئیات آن را تشخیص دهد. باید بتواند چند مسئله ی فرعی که قابل کنترل تر بوده و بتوان آن ها را حل کرد، شناسایی کند. هدف، یافتن بیانی از مسئله است که اگر حل شود، مشکل را خاتمه داده یا وضعیت مسئله ساز را تسکین می بخشد.
۳) ارائه ی راه حل ها: در این مرحله با کمک منابع مختلف، راه حل های متفاوتی ارائه می دهد. یک مشکل ممکن است بیش از یک راه حل داشته باشد، بنابراین؛ تمامی راه حل های ممکن بیان می شوند.
۴) در نظر گرفتن شرایط: این گام باید به دقت برای تمامی راه حل ها انجام شود. ابتدا باید شرایط بالقوه فهرست شوند. ارزش های شخص در تحلیل و ارزشیابی شرایط مؤثر می باشد، مثلاَ ممکن است شرایطی که برای یک فرد خیلی منفی به نظر می رسد، برای فرد دیگر کمتر منفی باشد.
۵) تصمیم گیری: مرحله ی عملکرد مصمم. تصمیم گیری و ارائه ی راه حل نهایی که با در نظر گرفتن فنون متنوع و مفید، فرد اقدام به تصمیم گیری می کند.
۶) اجرا و ارزشیابی راه حل: مرحله ی عمل و بازخورد است. این مرحله نیازمند خطر و تشویق می باشد. لازم است که از فرایند حل مسئله بازخورد گرفته شود و اثربخشی آن، به صورت دوره ای کنترل گردد. برخی افراد به این مرحله نمی رسند (۴۰ و ۴۳).
در همین راستا، چهار مرحله ی حل مسئله ی پولیا^[۳۱] که لاول^[۳۲] به آن اشاره می کند عبارت است از: