۳- او باید در مورد موضوعات مهم اشتراک مساعی کارکنان را تشویق کند و بطور مستمر خود هدایتی و خود کنترلی زبردستان را گسترش دهد.

انتظارات

۱-انسانها اگر دستمزد مناسب دریافت دارند کار را تحمل می کنند.
۲-اگر وظایف به حد کافی ساده باشد و افراد دقیقا کنترل شوند آنها در سطح استاندارد تولید می کنند.

۱-مبادله اطلاعات بازیردستان و درگیر ساختن آنها در تصمیمات روزمره، نیازهای اساسی آنها را به تعلق و مهم بودن ارضا می سازد.
۲-ارضای چنین نیازهایی موجب بهبود روحیه و کاهش مقاومت در برابر اعمال اختیارات رسمی می‌شود و زیردستان با علاقه مندی همکاری می کنند.

۱-توسعه نفوذ زیردستان، خود - هدایتی و خود - کنترلی منجر به بهبود بازدهی می شود.
۲-رضایت شغلی موجب می شود که زیردستان از حداکثر توانایی های خود در کار استفاده کنند.

 ۱۳- ۲- نظریه‌های محتوایی

نظریه‌های محتوایی از توصیف «هست» و «نیازها» صحبت می کنند و نظریه پردازان محتوایی درصدد شناخت و مشخص کردن عواملی هستند که موجب انگیزش انسان برای کار می شود. به عبارت دیگر تئوریهای محتوایی بیشتر به مسائل درونی انسان و عوامل انگیزش توجه دارند و در جستجوی چیزهایی هستند که رفتار فرد را برای انجام کار فعال می سازد.

۱- ۱۳- ۲- نظریه سلسه مراتب نیازها

ابراهام مازلو مدل خود را درباره انگیزش انسانی، بر مبنای تجربه کلنیکی خود در سال ۱۹۴۳ ارائه داد. وی احتیاجات بشری را به پنج طبقه تقسیم نموده و آن را سلسله مراتب نیازها می نامد که عبارتند از:

• نیازهای فیزیولوژیک - ارضای سائقه های تشنگی، گرسنگی و جنسی

• نیازهای ایمنی - رهایی از ترس آسیب های برونی، تغییرات شدید برونی

• نیازهای مربوط به تعلق - میل به داشتن روابط عاطفی و مراقبتی یعنی دریافت محبت و حمایت شخصی از ناحیه دیگران

• نیاز به قدرت و منزلت - احترام و ارج گذاری مثبت از جانب همسالان و وابستگان

• خودیابی یا شکوفایی - فرصت برای ارضای توان بنیادین فرد تا حد نزدیک تر شدن به خود طبیعی (ابراهام مازلو، ۱۹۴۳).

پیروان مکتب کلاسیک معتقدند اگر احتیاجات جسمانی زیر دستان برآورده شود آنان حداکثر تلاش خود را برای کسب هدف های سازمان بکار خواهند برد. اینگونه مدیران معمولا از خود سوال می کنند که چرا کارایی سازمان اضافه نمی شود؟ در حالی که ما پول خوبی می پردازیم و موقعیت کار عالی است. در حقیقت پولی که به کارمندان پرداخت می شود تا احتیاجات جسمانی خود را از قبیل خوراک، پوشاک و مسکن تامین کنند وقتی به مصرف می رسد که آنها در خارج از محیط سازمان خود هستند و معمولا هیچکس پول را در موقع کار خرج نمی کند. بنابراین پول به تنهایی نمی تواند انگیزه ای در کارمندان سازمان ایجاد کند. آنچه باعث انگیزه می شود برآوردن نیازهایی است که در سلسله مراتب نیازها در مرتبه بالاتری قرار دارد یعنی احتیاجاتی از قبیل امنیت، تامین اجتماعی، تعلق، احترام و مانند آن به ندرت کاملاً ارضا می شوند بخصوص برای افرادی که در رده های پایین سازمان قرار دارند و به فوق العاده یا پاداش متکی هستند. ارضای نیاز قدر و منزلت، احساساتی مانند اتکای به نفس، ارزش داشتن، صلاحیت و قابلیت داشتن و مانند آن در فرد به وجود می آورد حال آنکه عدم ارضای این نیازها باعث می شود که شخص احساس خود کم بینی، ضعف و بی پناهی کند و احتمالا ناراحتی های عصبی در شخص ایجاد شود (به نقل از لاتم، ۲۰۰۷).

۲-۱۳-۲- نظریه انگیزش و بهداشت روانی

این نظریه توسط یک روانشناس بنام فردریک هرزبرگ^[۱۰۹](۱۹۶۰) ارائه شد. هدف هرزبرگ شناخت عوامل محیطی و انگیزشی بود. کار او تاثیر شگرف بر مدیریت منابع انسانی داشت. مفاهیمی چون غنی ساختن شغلی، توسعه فردی و رضایت شغلی، از طریق این دیدگاه و مبنی بر اینکه انگیزه از دل افراد بیرون می آید، نه از دل سیاست های اعمال شده توسط سازمان، تکامل یافتند. این امر همچنین بر روش پرداخت حقوق و مشوق های سازمانی نیز تاثیر گذاشته است. هرزبرگ معتقد است که باید آن انگیزه را انتخاب کرد که بیشترین اهمیت را برای افراد دارد. بسیاری از سازمانها بر این باور هستند که پول تنها انگیزه برای کارکنان است اما کار هرزبرگ، نمایانگر رویکردی جامع تر است. هرتزبرگ به دنبال این پرسش که «مردم از کار و شغل خود چه می خواهند؟» از مردم می خواست که به صورت مفصل درباره اوضاع یا شرایطی صحبت کنند که می توانست در رابطه با شغلشان بسیار خوب یا بسیار بد باشد. او این پاسخها را طبقه بندی کرد. هرتزبرگ این پاسخها را طبقه بندی کرد و چنین نتیجه گرفت که پاسخهایی که متضمن احساس خوب افراد درباره کارشان است با پاسخهایی که احساس بد افراد را نسبت به کارشان نشان می دهد بسیار متفاوت است. برخی از این ویژگیها رابطه پایدار با رضایت شغلی دارند و بقیه عوامل با نارضایتی شغلی ارتباط دارند. عوامل ذاتی مانند پیشرفت، شناخت یا داشتن شهرت، ماهیت کار، مسئولیت، ترقی و رشد با رضایت شغلی ارتباط دارند. در نظریه انگیزش و بهداشت روانی، طبیعت انسان از لحاظ کیفیت ارضای نیازهای خود دارای خصوصیتی دوگانه است. یک خصلت آدمی چنان است که در اثر فقدان عوامل و شرایط لازم احساس عدم رضایت می کند و چون شرایط و عوامل فراهم شود، احساس عدم رضایت کاهش یافته به تدریج به بی تفاوتی می انجامد. اکثر عوامل فیزیولوژیک دارای این نوع تاثیر می باشند و این دسته عوامل را می توان عوامل بهداشتی یا حافظ وضع موجود نامید. خصلت دیگر آدمی وجود نیازهایی که در یک سو برای او رضایت و کامیابی فراهم می آورد و سوی دیگر آن، فقدان رضایت یا بی تفاوتی است. به کمک ارضای این نیازها می توان شاغل را راضی کرد. این نیازها که به وسیله عوامل شغلی و درونی - و نه محیطی - ارضا می شوند عبارتند از کسب موفقیت، تحسین به خاطر انجام کار، مسئولیت بیشتر و رشد در کار. این رضایتها اگر با محتویات شغلی به نحو مطلبی ترکیب شوند، پایدار خواهند بود. با توجه به این عوامل دوگانه، مدیر می تواند عوامل ناراضی کننده را محدود و عوامل راضی کننده را توسعه دهد(به نقل از لاتم، ۲۰۰۷).

۳- ۱۳- ۲- نظریه دو ساحتی انسان، نظریه X و Y

مک گریگور^[۱۱۰]برداشتها، طرز تلقی ونگرش مدیران را در زمینه ماهیت و انگیزش انسانها به دو گروه تقسیم می‌کند و به منظور آنکه هیچگونه پیشداوری در مورد آنها صورت نگیرد، آنها را حروف X و Y مشخص کرده است (مک گریگور^[۱۱۱]۱۹۶۰، به نقل از لاتم، ۲۰۰۷).
جدول ۵ –۲ پیش  فرض مدیران در مورد جنبه های انسانی کار

مفروضات نظریه X

مفروضات نظریه Y

۱- بیشتر آدمها بی نظم و به صورت ذاتی تنبل و از کار بیزارند

۱- در شرایط مطلوب کار می تواند مانند بازی طبیعی باشد

۲- اکثر آدمها از قبول مسئولیت فراری هستند

۲- در شرایط خاص آدمی نه تنها مسئولیت را می آموزد، بلکه آن را با اشتیاق جستجو می کند

۳- آدمها باید از طریق مشوقهای مادی و یا محرومیتهای اقتصادی و فیزیکی به فعالیت وادار شوند

۳- اگر آدمی به هدف فعالیت خود مؤمن و معتقد باشد، می تواند خودش را بهتر از دیگران کنترل نماید و احساس درونی بهترین پاداش و رضایت است

۴-بر اثر کتک، تمام شخصیت متربی در هم میشکند و تعادل روحی او به هم میخورد.
۵-فرد بر اثر کتک خوردن به اختلالات رفتاری و روانی مانند پرخاشگری، ناخن جویدن، تیک روانی و … مبتلا میشود.
۶-به استقلال و آزادی متربی لطمه وارد میشود.
۷-متربی احساس میکند دیگر کسی او را دوست ندارد و به او محبت نمی شود.
۲-۴- تعلیم و تربیت از دیدگاه صاحب نظران اسلامی:
۲-۴-۱- از دیدگاه فارابی:
از نظر فارابی هدف از تعلیم و تربیت اعتدال در قوای شهویه و غضبیه نسبت به عقل است؛ بنابراین هدف اخلاق و تعلیم و تربیت، ساختن شخصیت معتدلی است که قوه عاقله و ناطقه آن برقوای دیگر حاکمیت داشته باشد. وی در مورد شهوت و غضب میگوید: اینها ذاتاً خیر یا شر نیستند، بلکه خوبی و بدی آنها وابسته به این است که در خدمت عقل و سعادت حقیقی باشند یا نباشند. _{(نادری شاهرودی، ۱۳۸۹،ص۶۴)}

اصول تعلیم و تربیت از نظر فارابی عبارتند از:
۱- اجتماعی بودن آموزش و پرورش: انسان طبیعتاً اجتماعی است و در تربیت او باید اهداف اجتماعی در نظر گرفته شود و دستیابی به مدینه فاضله هدفی است که در آموزش و پرورش باید مراعات شود.
۲- رعایت تفاوت های فردی لازم است.
۳- آماده کردن افراد برای حرفهها: براساس تفاوت های فردی، هرکس را باید برای مهارت و حرفهای خاص تربیت کرد و این امر باید از کودکی آغاز گردد.
۴- توجه به محیط جغرافیایی و کیفیت ساختمان ها: محیط طبیعی، وضعیت اقلیمی و حتی چگونگی معماری _{(همان، ص ۶۵)}
۲-۴-۲- از دیدگاه امام محمد غزالی:
غزالی از دانشمندان متقدم است که پیرامون تعلیم و تربیت بویژه تربیت کودک سخن گفته است. وی در مورد کودک و تربیتش مینویسد: هر کودک با فطرت سالم و معتدل به دنیا میآید، اما پدر و مادرش او را به دین یهودیت یا مسیحیت یا مجوس در میآورند، یعنی با عادت و آموختن، رذایل را کسب میکند و همانگونه که بدن در ابتدا کامل آفریده نمیشود بلکه به وسیله غذا و تربیت کامل و نیرومند میشود، نفس نیز بطور ناقص ولی کمال پذیر آفریده میشود و با تربیت و تهذیب اخلاق و تغذیه علمی به کمال میرسد. _{(زارع،کمال،۱۳۸۹،ص۴۷)}
معلم و مربی باید اخلاق و علت رذایل اخلاقی را بداند. حال، سن، مزاج و توان تحمل هر فرد را در نظر بگیرد و هر کس را با روش خاص و طی مراحل مختلف مورد تعلیم و تربیت قرار دهد و نیز نباید بدون تشخیص این امور به پرورش مربی بپردازد. _{(همان،ص۶۱)}
غزالی برای تعلیم و تربیت، جنبه سلب و ایجابی قائل است و آن عبارت است از تهذیب دل از اخلاق مذموم و ارشاد به اخلاق نیکو و سعادت آفرین، که دل همانند زمین باید از علف هرزه خالی شود تا انواع گلها در آن بروید._{(همان،ص۱۱۱)}
او در جای دیگر دل را به ظرف تشبیه کرده و میگوید: تا وقتی لبریز از آب باشد، هوا داخل آن نمیشود. _{(همان ص۹)}
او معتقد است که تعلیم و تربیت ماهیتی تدریجی و پیوسته و مستمر در طول عمر دارد که باید مراتب آن رعایت شود تا به نتیجه برسد و در مورد آن به نوعی فعالیت مشترک بین مربی و متربی قائل است. همچنین آن را وابسته به نقش الگویی مربی دانسته و عمل کردن به گفتار را برای معلم و مربی ضروری برشمرده است.
غزالی در ادامه شیوه های تعلیم و تربیت نکات مهمی را توصیه میکند از جمله:
۱- دور نگه داشتن کودک از همنشینان بد و کودکانی که به ناز پروردگی، خوشگذرانی و پوشیدن لباسهای فاخر عادت کرده اند.
۲- عادت دادن او به ساده زیستی در لباس، خوراک و وسایل خواب.
۳- بازداشتن او از خودآرایی و رفاه طلبی و نیز اشعار عاشقانه.
۴- در مکتب، قرآن، حدیث، داستانها و زندگینامه نیکان را به او بیاموزند تا محبت صالحان در جانش غرق شود.
۵- تاکید بر عمل به آنچه میآموزد _{(غزالی،۱۳۲۸،ص۱۱۲)}
اصول تعلیم و تربیت از دیدگاه غزالی بر مسائل زیر تاکید دارد:
- نقش پذیری قلب کودک.
- تغییر پذیر بودن اخلاق.
- اصل تدریج در شکلگیری شخصیت.
- نقش عادت در تعلیم و تربیت.
- ماهیت سلب و ایجابی داشتن تعلیم و تربیت.
- وجود تفاوتهای فردی.
- وجود مراحل متعدد و رعایت اصول هریک.
نظر وی در ماهیت تعلیم و تربیت عبارت است از: نوعی تدبیر نفس و باطن از طریق اعتدال بخشی تدریجی به قوا و تمایلات، بوسیله معرفت، دریافت و استمرار برای نیل به انس و قرب الهی. _{(همان، ص۱۱۵)}
۲-۴-۳- از دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی:
خواجه تربیت را ایجاد ملکات در انسان از طریق عادت میداند و در کتاب اخلاق ناصری مینویسد: تربیت، صفت است که باید از طبیعت پیروی کند تا کمال موجود را بتواند ظاهر سازد. طبیعت به منزله استاد است و صناعت به مثابه متعلم و تلمیذ.
خواجه نصیر هدف از تربیت را همان سعادت و کمال میداند که از طریق تربیت، باید به کمال مطلوب برسد. او هدف تربیت را بر دو بخش تقسیم میکند: ۱- هدف آرمانی ۲- هدف واسطهای
روش تربیت از نظر خواجه نصیر تکرار کردن است. وی پیروی از طبیعت و تطبیق روش های تربیتی بر مراحل رشد روانی و بدنی کودک را در پرورش افراد مهم میداند و سبب وجود ملکات را دو چیز میداند: ۱- طبیعت ۲- عادت
خواجه نصیرالدینطوسی رعایت اصول روان شناختی ذیل را در تربیت موثر میداند:
۱-عادت: از دیدگاه خواجه نصیر، تربیت ایجاد عادت در متربی است. منظور حکمای اسلام از ایجاد عادت این نیست که متربی کورکورانه با تلقین و القا عادت را بپذیرد، بلکه باید از ابتدا مربی و متربی بر اساس اندیشه و تامل خلق و شخصیتی را پسندیده، آن را با عادت در طبیعت متربی جایگزین سازد.
۲- ظهور تدریجی قوا: از دیگر اندیشه های خواجه، که با نظر دیگر حکیمان مسلمان یکسان است، این است که قوای روحی به تدریج ظهور و بروز میکنند. تمایلات قوه شهویه و بدنبال آن، جلوههای قوه غضبیه و در نهایت نشانه های قوه عاقله، یکی پس از دیگری پدیدار میشوند.
۳- تفاوتهای فردی: خواجه نصیر همچنین به تفاوتها و تمایزهای فردی نیز توجه داشته و به پیروی از ابن مسکویه و ابن سینا بر اهمیت پرداختن به آن تاکید ورزیدهاست. وی درباره استعدادهای علمی میگوید: اولی آن بود که در طبیعت کودک نظر کنند و از احوال او به طریق فراست و کیاست اعتبار گیرند تا اهلیت و استعداد چه مناعت و علم در او مفطور است و نیز باید دانست که قوّت تمیز و نطق را در همه مردمان یکسان نیافریده اند، بلکه آن را در مراتب مختلف گردانیده اند. وی به این نکته توجه دارد که در تربیت، باید به طبیعت آدمی و سیر تدریجی آن توجه داشت و پرورش کودک باید هماهنگ و گام به گام با مراحل تدریجی رشد جسمی وی انجام پذیرد. _{(نقیبزاده،۱۳۷۳)}
۲-۴-۴- از دید گاه ابن مسکویه:
آرای ابن مسکویه از این جهت که زندگی او از دو بخش متفاوت تشکیل یافته و شخصیت او فقط در نیمه عمر دچار تحول شده و در مسیر مسایل اخلاقی و تربیتی اصیل قرارگرفته است، میتواند جالب توجه باشد. اصول تفکرات ابن مسکویه که بر پایه انسان شناسی او استوار است عبارتند از:
۱- اصل اقتدا به طبیعت افراد و رعایت رغبتها و استعدادها: برای تربیت باید به رشد طبیعی و نیز
رغبتهای موجود توجه کرد و براساس آنها، برنامهها و مراحل تربیتی را سامان داد.
۲- رعایت تفاوتهای فردی: هر انسان برای فعلیت خاص آمادگی بیشتر دارد، بنابراین بر مربیان و رهبران لازم است هرکسی را به سوی سعادت خاص و نیاز واقعیاش رهنمون شوند.

«این مقایسه صحیح به نظر نمیرسد و نمیتوان اثبات کرد که کلینی چنین نظری داشته است و کار او نمیتواند موهم چنین معنایی باشد؛ زیرا اولاً، آثار و تألیفاتی که به نوعی مشترکاتی دارند، هر کدام جهت و هدف خاصی را تعقیب میکنند. کافی و بصائر نیز دقیقاً چنین هستند. این دو کتاب درباره معارف تشیع و امور دینی شیعیان هستند، اما هر کدام هدف خاصی دارند. بصائر، سراسر مربوط به مسائل امامت و شئون ائمه‰ از جهات گوناگون است، در حالیکه کافی یک کتاب جمع است ـ چنانکه محاسن، سراسر مربوط به مشائل عبادی و آداب و سنن اسلامی است و بحث نظری در آن جایگاهی ندارد ـ که به درخواست یکی از شیعیان تألیف شده است. از اینرو یکی از مباحث آن، مربوط به ائمه‰ است، اما صدها موضوع و مبحث دیگر نیز دارد. ثانیاً، کلینی در اواخر مقدمه از اینکه بخش مربوط به ائمه‰ کوتاه است، ابراز تأسف میکند و اظهار امیدواری مینماید که در صورت بقای عمر، حق مطلب را درباره ائمه ادا کند: “… ووسّعنا قلیلا کتاب الحجه وان لم نکن نکمّله علی استحقاقه، لانّا کرهنا ان نبخس حظوظه کلها وارجو ان یسهل الله ـ جلّ وعزّ ـ امضاء ما قدّمنا من النیّه ان تأخّر الاجل صنّفنا کتاباً اوسع واکمل منه…"».^[۳۱۰]
روایات بصائر تنها در کتاب کافی موجود نیست و بسیاری از آنها را میتوان در کتب شیخ صدوق و سایر منابع مشاهده کرد، بنا بر تطبیق یکی از محققان، اکثر روایات بصائر الدرجات عیناً یا مضمون آنها در کتب حدیثی شیعه وجود دارد:
«انّ من تآمل الکتاب من اوله الی آخره یری انّه لیس فیه من حدیث الّا وقد نقل بلفظه او بمضمونه فی کتاب الاختصاص للمفید والتفسیر للعیاشی او کتب الصدوق والکلینی و…».^[۳۱۱]
فصل دوم:
ملاکها و معیارهای غلو
آنچه در این نوشتار به دنبال آن هستیم، بدست آوردن ملاکها و معیارهایی است که بتوان با آن ملاکها، روایاتی را که احتمال اشتمال آنها بر اعتقادات و مفاهیم غلوآمیز میرود، شناسائی کرد.
توضیح اینکه: روایاتی که احتمال اشتمال بر مفاهیم غلوآمیز دربارۀ آنها میرود باید در دو مقام مورد بررسی قرار بگیرد:
۱ـ مقام ثبوت.
۲ـ مقام اثبات.
در مقام ثبوت باید بررسی شود که آیا در واقع و نفسالامر، امکان اتصاف اهل بیت‰ به اموری که در روایات بدان منتصب شدهاند وجود دارد یا نه؟ در این مقام نیاز هست تا ملاکهایی از قرآن و احادیث معتبر و عقل بدست آوریم و مضمون روایات را به این ملاکها عرضه کنیم. با عرضه روایات به این ملاکها دو حالت پیش خواهد آمد:
با توجه به ملاکهایی که بدست آوردیم، اتصاف خصوصیتی که در روایت نسبت داده شده است، برای اهل بیت‰ امکان ندارد، در این صورت، روایت داخل در موارد غلوّ قرار خواهد گرفت.

مانعی برای اتصاف اهل بیت‰ به خصوصیات گفته شده در روایت وجود ندارد، در این صورت، روایت از دائره غلوّ خارج میشود و بایستی در مقام اثبات مورد بررسی قرار بگیرد.
بنابراین، در این بخش از نوشته، هدف ما بدست آوردن این ملاکها میباشد.
نکته مهمی که نیاز ما را برای بدست آوردن ملاکها و معیارهای غلوّ، تشدید میکند، آن است که در مورد اتهام غلوّ به راویان، نمیتوان به رأی و نظر علمای رجال اطمینان نمود، بسیاری از بزرگان به این مسأله اذعان کردهاند که در موارد متعددی، دانشمندان رجال براساس اعتقاد خود، رأی به غالی بودن یک راوی دادهاند.
قال الوحید البهبهانی:
«اعلم ان الظاهر، ان کثیراً من القدماء سیما القمیین منهم و (الغضائری) کانوا یعتقدون للأئمه‰ منزله خاصه من الرفعه والجلاله ومرتبه معیّنه من العصمه والکمال بحسب اجتهادهم ورأیهم، وما کانوا یجوزون التعدی عنها وکانوا یعدون التعدی ارتفاعا وغلواً حسب معتقدهم، حتی انهم جعلوا مثل نفی السهو عنهم غلواً، بل ربما جعلوا مطلق التفویض الیهم ـ او التفویض الذی اختلف فیه کما سنذکر ـ او المبالغه فی معجزاتهم ونقل العجائب من خوارق العادات عنهم، او الاغراق فی شأنهم واجلالهم وتنزیههم عن کثیر من النقائص، واظهار کثیر قدره لهم، وذکر علمهم بمکنونات السماء والارض، ارتفاعا او مورثا للتهمه به، سیما بجهه أن الغلاه کانوا مختفین فی الشیعه مخلوطین بهم، مدلسین. وبالجمله: الظاهر ان القدماء کانوا مختلفین فی المسائل الاصولیّه ایضا، فربما کان شیء عند بعضهم فاسداً او کفراً، غلواً او تفویضاً، او جبراً او تشبیها، او غیر ذلک وکان عند اخر مما یجب اعتقاده، اولا هذا ولا ذاک، فعلی هذا ربما یحصل التأمل فی جرحهم بأمثال الامور المذکوره».^[۳۱۲]
و مرحوم مامقانی در تنقیح المقال مینویسد:
«بارها گفتهایم که اتهام غلوّ به راویان غیرقابل اعتماد است؛ زیرا آنچه امروزه در مراتب و مقامات امامان‰ ضروری مذهب به شمار میآید در گذشته نزد عدهای غلوّ به شمار می‌آمده است.»^[۳۱۳]
از طرف دیگر غلو اگر غلو در ذات نباشد، بلکه به نحو غلو در صفات باشد،^[۳۱۴] این غلو با وثاقت قابل جمع است، همچنان که سنّی بودن با وثاقت قابل جمع است، این امکان وجود دارد که کسی دارای اعتقادات غلوآمیز در مورد خصوصیات ائمه‰ باشد؛ اما در عین حال فردی راستگو و موثق باشد، و از سوی دیگر فردی که متهم به غلوّ نیست امکان دارد نقل کننده مطالب غلوآمیز باشد، و یا اینکه فرد غالی، روایت را در غیر زمان غلو خود نقل کند، بنابراین ضروری است تا ملاکهای مشخصی برای غلوآمیز بودن توصیفی از اهل بیت‰ استخراج شود.
و همچنان که گفته شد، اگر در مقام ثبوت، مانعی برای اتصاف اهل بیت‰ به آنچه در روایتی آمده، وجود نداشته باشد، نوبت به مقام اثبات میرسد تا بررسی کنیم که تا چه حد میتوان این امور را به اثبات رساند.
۲ / ۱
چیستی غلوّ
۲ ـ ۱ ـ ۱٫ در لغت
«غلوّ» مصدر فعل (غلی یغلو) از ماده «غ ل و» است به معنای تجاوز از حد و اندازه^[۳۱۵]، «الغین واللام والحرف المعتلّ اصل صحیح فی الأمر یدل علی ارتفاع ومجاوزهٍ قَدر. یقال: غلا السِّعر یغلو غلاءً، وذلک ارتفاعه. وغلا الرجل فی الامر غُلُوّاً، اذا جاوزه حدّه. وغلا بسهمه غَلواً، اذا رَمَی به سهماً أقصی غایته.»^[۳۱۶] عربها اگر قیمت چیزی از حد معمول بالاتر رود به آن «غال» میگویند، و وقتی مایعات به جوش آید و سرازیر شود تعبیر غلیان به کار میبرند و اگر تیرانداز تیر را به نهایت نقطه هدف پرتاب کند، به مسافتی که تیر طی کرده «غَلوَه» میگویند.
البته برخی لغتدانان این نکته را تذکر دادهاند که غلوّ با تعدّی که به معنای تجاوز از حدّ است، متفاوت است و تعبیر «غلوّ» در جایی استعمال میشود که تجاوز از حدّ زیاد و همراه با افراط باشد.^[۳۱۷]
«نکته دیگری که از کاربردهای غلو برمیآید، آن است که کلمه غلو از نظر لغتشناسی تنها در بعد افراط یعنی بالا بردن چیزی از حد خود، کاربرد دارد، نه در بعد تفریط که به معنای پایین آوردن از حد خود است. بنابراین سخن زمخشری که غلو را درباره دیدگاه تفریطی یهودیان در حق حضرت عیسی† به کار برده است،^[۳۱۸] صحیح به نظر نمیرسد».^[۳۱۹]
۲ ـ ۱ ـ ۲٫ در اصطلاح
همانطور که گفته شد، از نظر لغوی غلوّ معنا و دایره وسیعی دارد و شامل هرگونه تجاوز از حد و زیادهروی میشود، چه در مورد اشخاص، یا هر چیز دیگر، گرچه استعمال آن معمولاً در مورد اشخاص بوده و به اعتقاد افراطی و زیادهروی در مورد افراد اطلاق میشود. اما این واژه در اصطلاح دانشمندان اسلامی مصداق و معنای خاصی یافته است. در علم فرقهشناسی اسلامی (ملل و نحل)، با بررسی کتب ملل و نحل معلوم میشود که واژه غلوّ در اصطلاح این علم به معنای اعتقاد به الوهیت یا نبوت ائمه‰ و یا اعتقاد به حلول روح خدایی در آنان میباشد، شهرستانی با قرار دادن غلات ذیل فرق شیعه، در مورد آنان مینویسد:
«غالیان کسانی هستند که در حق ائمه خود غلو کردند، بهگونهای که آنها را از عالم مخلوقات خارج کردند و دربارۀ آنها احکام الهی صادر کردند.»^[۳۲۰]
و اشعری در تعریف «غالیه» مینویسد:
«آنان را به این دلیل غالیه گویند، که درباره علی† غلو کردند و سخنان بلندی درباره او بهکار بردند.»^[۳۲۱]
بنابراین با وجود آنکه مسأله غلوّ در میان اهل سنّت نیز مطرح بوده و حتی فرقههایی نیز تشکیل شده بود^[۳۲۲]، ملل و نحلنویسان اهل سنت عامدانه، غلات را به افراد و گروههایی اطلاق کردند که به خدایی یا نبوت و یا حلول روح الهی در امامان شیعه معتقدند.
در علم کلام و رجال شیعه با بررسی سخنان متکلمان و رجالیان چنین به نظر میرسد که غلوّ در درجه اول در مورد اعتقاد به الوهیت و نبوت ائمه‰ استعمال میشده است و در مرتبه بعدی در مورد قائلان به صفات و ویژگیهای خاص برای ائمه‰. در این میان متکلمان شیعه با محوریت دو بحث علم غیب و عصمت قائلان به حدّ خاصی از عصمت و علم غیب را به غلوّ متهم نمودهاند.^[۳۲۳] و برخی از رجالیان نیز بسیاری از راویان احادیث را به گمان آنکه عقایدشان غلوآمیز است متهم به غلوّ نموده و احادیث آنان را از درجه اعتبار ساقط کردهاند.^[۳۲۴]
در کنار غلو و غلات و هم ردیف با آنان از تفویض و گروهی به نام مفوّضه نام برده میشود.
تفویض در لغت به معنای سپردن کاری به دیگری و حاکم کردن دیگران در کار است.^[۳۲۵]
این واژه در اصطلاح متکلمان به معنای واگذاشتن بندگان به خود و عدم دخالت در اعمال آنان است به نحوی که خداوند پس از آفرینش هیچ نقشی در اعمال بندگان ایفا نمیکند. در علم ملل و نحل این لغت سرنوشت دیگری پیدا کرده است و «مفوضه» را گروهی دانستهاند که دارای اعتقاداتی به شرح زیرند:
«خداوند واحد ازلی، شخص کاملی را به جای خود گذاشت و تدبیر و خلقت عالم را به او واگذار کرد. این شخص همانا محمد… و علی† و حسن† و حسین† و بقیه ائمهاند که در معنا یکی هستند». «صفاتی که در قرآن برای خداوند ذکر شده است، مانند واحد، صمد، قاهر، خالق، باری و حیّ، حقیقت آنها از خداوند قدیم ساقط شده و به آنانی منتقل شده که امر به ایشان واگذار شده است». «محمّد خالق آسمانها، زمین، کوهها، انسانها، جن و بالاخره آنچه در عالم است میباشد».^[۳۲۶]
شیخ مفید درباره مفوضه مینویسد:
«مفوضه گروهی از غلات هستند که ائمه را حادث و مخلوق میدانند و قدیم بودن را از آنها نفی میکنند، در عین حال آنان را خالق موجودات و رازق آنها میدانند و معتقدند خداوند این مرتبه را برای آنان قرار داد و خلقت عالم و هر آنچه در آن است و تمام کارها را به ایشان واگذار کرد.»^[۳۲۷]
در روایات تفویض در معانی مختلفی به کار رفته و علامه مجلسی به تفصیل در اینباره سخن گفته است.^[۳۲۸] اجمالا در روایات، تفویض به معنای واگذاری امر دین به پیامبر… و ائمه‰ تأیید شده؛ اما واگذاری امر آفرینش و روزیرسانی انکار شده است.^[۳۲۹]
۲ ـ ۱ ـ ۳٫ انواع غلوّ
برای روشن شدن محدوده غلوّ لازم است تا انواع غلوّ و حدود هر کدام را تعریف کنیم، اگرچه برای غلوّ تقسیمات متعددی ارائه شده، مانند تقسیم غلوّ به «الغلو الکلی الاعتقادی» و «الغلو الجزئی العملی»^[۳۳۰] یا تقسیم غلوّ به «ان یکون الغلو متعلقا بفقه النصوص، ان یکون متعلقا بالأحکام، ان یکون الغلوّ متعلقا بالموقف من الآخرین»^[۳۳۱]، یا تقسیم غلات به غلات ملحد (برونگروهی) و مفوضه (غلات درونگروهی)^[۳۳۲]، این تقسیمات که با توجه به دیدگاه های خاص صاحبان آنها انجام شده، در بحث ما که مربوط به فهم متون دینی است، کاربرد چندانی ندارد و ضروری است تا تقسیمی که ارائه میشود واجد ویژگیهای زیر باشد:
اولاً: در فهم متون دینی کاربرد داشته باشد.
ثانیاً: با آنچه در قرآن و روایات در مورد غلو گفته شده هماهنگی داشته باشد.
ثالثاً: بتوان مصادیق روشن و واضحی برای آن ذکر کرد.
بنابراین به نظر میرسد با توجه به آیات و روایات و با درنظر گرفتن مصادیقی که در قرآن و احادیث برای غلو ذکر شده، بهترین تقسیم، تقسیم غلو به غلو در ذات و غلو در صفات است:
غلو در ذات: عبارت است از خارج کردن پیامبر اکرم… و ائمه‰ از حد ذات خود و رساندن آنان به مقام الوهیّت و ربوبیّت، و یا خارج کردن ائمه از مقام خود یعنی امامت و رساندن آنان به مقام نبوت.
به نظر می‌رسد، قائل شدن به حلول جزء الهی در اهل بیت‰ یا حلول روح انبیاء و پیامبر… در ائمه‰ یا اشخاص دیگر از مصادیق غلو در ذات باشد، چرا که لازمه این نسبت خروج آنان از حد ذات خود می‌باشد.
غلوّ در صفات: «آن است که ائمه‰ را در همان حد ذات و مقام خود، یعنی بشر و امام نگه داریم، ولی صفات و ویژگیها و اعمالی را که اولا و با لذات مخصوص خداوند است به آنان نسبت دهیم»^[۳۳۳] مانند، اعتقاد به علم غیب ذاتی برای اهل بیت‰ یا خالقیت و رازقیت آنان و… این صفات و ویژگیها با لذات اختصاص به خداوند دارد، البته اگر صفات و ویژگیهای اختصاصی الهی، از سوی خداوند به افراد خاصی اعطاء شده باشد، انتساب غیر مستقل و غیرذاتی آن صفات به آنها مستلزم غلو نخواهد بود. مثل علم غیب که علم غیب ذاتی، اختصاص به خداوند دارد و اعتقاد به علم غیب ذاتی افراد دیگر غلو است، اما اگر خداوند آگاهی از غیب را برای افرادی اعطا کرده باشد، انتساب آگاهی از غیب بواسطه عنایت الهی مستلزم غلو نخواهد بود، همچنانکه در قرآن بر اعطای علم غیب به برخی از پیامبران اشاره شده است (جن: ۲۶ ـ ۲۷ و یا انتساب آفریدن به حضرت عیسی† (آل عمران: ۴۹) و زنده کردن و میراندن به غیر خداوند (آل عمران: ۴۹، نساء: ۹۷، محمد: ۲۷ و…)
لازم به ذکر است که اگر غلوّ در صفات، در حیطۀ صفات ذاتی الهی صورت بگیرد، بازگشت آن به غلوّ در ذات خواهد بود، چرا که صفات ذاتی خداوند، عین ذات اوست. در اینجا سؤالی پیش میآید و آن این است که، آیا میتوان نوع دیگری از غلوّ، تحت عنوان «غلوّ در فضائل» در نظر گرفت؟^[۳۳۴]

اثرات گاز متان بر محیط زیست
متان گاز گلخانه‌ای است که اثر آن‌ بر گرم شدن زمین حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد بیشتر از دی اکسید کـربن اسـت، با آزاد شدن این گاز از منابع هیدرات در کف اقیانوس‌ها، مقداری از آن‌ وارد هوا شده و مقداری دیگر در واکنش با آب دریـا ترکیبـاتی مثل کربنات‌ها و کربن دی اکسید تولید می‌کنند. این تغیرات شیمیایی ایجاد شده در آب دریا و همچنین ورود مقادیری از گـاز‌های متان و کربن دی اکسید سبب گرم شدن و مرگ و میر فـراوان در گونـه‌هـای جانـداران می‌شود. در ایـن خصـوص، حیدری و حسن زاده (۲۰۱۳)، با بهره گرفتن از مدل دیو جهی^[۶۴] بیان کردند که هیدرات گازی در اعماق دریاها عامل اصلی بحران‌های زیست محیطی است. در ادامه حیدری و همکاران (۲۰۰۸)، با بررسی‌های مختلـف، اثـرات آزاد شـدن متـان، از منابع هیدرات طبیعی در کف اقیانوس‌ها از جمله : افزایش متان و دی اکسید کربن در هوا و افزایش اسیدیته و ترکیبات کربنات در آب را بیان کردند.
ذخیره سازی گاز دی اکسید کربن به شکل هیدرات
کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای مانند دی اکسید کربن به یک هدف مهم زیست محیطی در سراسر جهان تبدیل شـده است. و این گازها به عنوان یک نگرانی عمده در آینده مطـرح هسـتند. در ایـن راسـتا، جداسـازی CO₂ در سـازه‌هـای زمـین شناسی و ذخیره سازی آن‌ به عنوان هیدرات میتواند راه حلی برای این مشکل باشد. بسیاری از رسوبات اقیانوسی در عمق چند صد متری زیر کف اقیانوس شرایط مناسبی برای تشکیل هیدرات CO₂ را مهیا می‌کنند. علاوه بر ایـن، ممکـن اسـت رسـوبات کف اقیانوس شرایطی را ایجاد کنند که در آن‌ چگالی CO₂ مایع بیشتر از چگـالی آب شـده و CO₂ مـایع بـه صـورت پایـدار ایجاد شود. در این زمینه، قنبری و همکاران (۲۰۱۱)، با انجام یک سری شبیه سازی‌های عددی به بررسی نحوه‌ی بـه دام انداختن دائم مولکول‌های CO₂ در عمق چند صد متری از کف اقیانوس، جایی که تصـور مـی‌شـود ایـن گـاز آسـیب‌ ی بـه اکوسیستم اقیانوس نمی‌زند پرداختند. همچنین ، قنبری و همکاران (۲۰۱۲)، به طور خاص، اثـرات عمـق اقیـانوس و عمـق تزریق CO₂ در رسوب نسبت به کف اقیانوس را بررسی کردند. نتایج حاصل از مدلسازی در شرایط پویا نشان می‌دهد که اگر عمق اقیانوس و عمق رسوب برای تزریق CO₂ به درستی انتخاب شـود، می‌توان حجـم‌زیـادی از CO₂ را بـا اطمینـان در رسوبات اقیانوسی دفن کرد.

توسعه هیدرات و کاربردهای نوین
جداسازی مخلوط های گازی
روش جداسازی گازها بر پایه هیـدرات (HBGS^[65]) روش جدیـدی اسـت کـه در آن‌ جداسـازی بـر اسـاس تفـاوت در مشخصات گازها و تفاوت در شرایط تشکیل هیدرات برای گازهای مختلف انجـام مـی‌شـود. در ایـن روش در یـک مخلـوط گازی، ملکول‌های گازی که شرایط مناسب برای تشکیل هیدرات را دارند( مانند متان)، وارد فاز هیدرات شده و سـایر گازهـا در مخلوط گازی باقی می‌مانند.
محققان تلاش کرده‌اند که با بهره گرفتن از این تکنولوژی بـه‌عنـوان یـک روش اقتصـادی نسـبت بـه روش‌های دیگر، گازهای با ارزش را از هم جدا کنند. قلیپور زنجانی و همکاران (۲۰۱۲)، با اسـتفاده از فرایند تشـکیل هیدرات از مخلوط سه تایی گازهای متان، اتان و پروپان به جداسازی و خالص سازی متان و همچنین اثر حضور در محیط متخلخل و ترکیب درصد خوراک مورد مطالعه قرار گرفت.
نمک زدایی آب دریا
در این مبحث تنها یک مقاله یافت شد که در آن‌، جوانمردی و مشفقیان (۲۰۰۳)، انرژی مورد نیاز برای نمک‌زدایـی آب دریا را بر اساس یک فرایند تشکیل هیدرات پیشنهادی تخمین زده و علاوه بر آن‌ برای آب قابل شـرب تولیـد شـده از ایـن روش ارزیابی اقتصادی و برآورد هزینه شده است.
ذخیره سازی و انتقال گاز طبیعی به صورت هیدرات
گاز طبیعی یکی از مهمترین منابع انرژی است که در مقیاس بالا به عنوان ماده‌ی اساسی در بیشتر صنایع مورد استفاده قرار می‌گیرد. روند رو به رشد مصرف جهانی این ماده در چند سال اخیر به گونه‌ای بوده است که پیش‌بینـی مـی‌شـود تـا سال ۲۰۳۰ میلادی به طور متوسط سالیانه ۴/۲ درصد مصرف جهانی آن‌ افزایش یابد. با توجـه بـه افـزایش تقاضـای گـاز طبیعی در جهان، نیاز به روشی ایمن و اقتصادی برای انتقال گاز از میدان‌های گازی تا فواصل دور احسـاس مـی‌شـود، در ایـن راستا چند سال اخیر ذخیره‌سازی و انتقال گاز به شکل هیدرات مورد توجه قرار گرفته است.
اولین بار در ایران ، جوانمردی و همکاران (۲۰۰۴)، به ارزیابی اقتصادی انتقال گاز طبیعی به شکل هیـدرات از بنـدر عسلویه به بازارهای مختلف جهان پرداختند. همچنین جوانمردی و همکاران (۲۰۰۶)، با امکـان سـنجی و ارزیـابی اقتصـادی انتقال گاز به روش گاز طبیعی مایع(LNG^[66]) بیان کردند که روشNGH^[67] نسبت به LNG کمی گرانتر بـوده امّا روشـی راحتتر و ایمن تر است. نجیبی و همکاران (۲۰۰۹)، ارزیابی اقتصادی انتقال گـاز طبیعـی از بنـدر عسـلویه (میـدان گـازی پارس جنوبی) به بازارهای بالقوه جهانی، با بهره گرفتن از فناوری‌های خط لوله(PNG^[68]) گاز طبیعی مایع( LNG)، گاز طبیعـی فشرده(CNG^[69]) و هیدرات گاز طبیعی(NGH) را انجام داده و به مقایسه آنها پرداختند. در شکل ‏۲‑۱، هزینه انتقال گـاز در فواصل مختلف با روش‌های مختلف نشان داده شده است. نتایج نشان میدهد که روش PNG برای فاصله های کمتر از ۷۶۰۰ کیلومتر کمترین هزینه را داشته و برای فواصل دورتر روش LNG از لحاظ اقتصادی مناسب‌تر است.
شکل ‏۲‑۱ : هزینه انتقال گاز در فواصل مختلف با روش‌های مختلف
همچنین محمد طاهری و همکاران (۲۰۱۱)، مطالعاتی در مورد بررسی پایداری هیدرات متان در حضور هیدروکسی اتیلن سلولز HEC برای انتقال در فواصل طولانی انجام دادند.
برخی مطالعات صورت گرفته به اثر وجود کربن فعال بر مقدار متان ذخیره شده در هیدرات اشاره دارند از جمله: نجیبی و همکاران (۲۰۰۸)، گـاز طبیعـی در حضـور سه نوع کـربن فعـال متفـاوت در دو حالـت خشـک و مرطـوب ذخیره‌سازی نمودند. دارابی محبوب و همکاران (۲۰۱۲)، ذخیره‌سازی متان در حضور کربن فعال در مقادیر مختلف آب را بررسی و بهبود دادند.
ذخیره سازی انرژی گرمایی
ذخیره‌سازی انرژی از طریق فرایند تشکیل یا تجزیه هیدرات اولین بار در حدود سال۱۹۸۰ مـیلادی در آمریکـا انجـام شد این روش یکی از راه‌های کاهش مصرف برق در سیستم‌های تهویه مطبوع AC^[70] در زمان پیک مصرف است. ثنایی و شیرازی (۲۰۱۲)، یک سیستم ITES^[71] در سیستم‌های تهویه مطبوع AC مدلسازی کـرده و از جنبـه‌های انرژی، اکسرژی، اقتصادی و زیست محیطی تجزیه و تحلیل کردند. بـا اسـتفاده از روش بهینـه‌سـازی الگـوریتم ژنتیـک و بهینه‌سازی چند هدفه ، مقادیر پارامترهای مختلف برای طراحی بهینه سیستم به دست آمد.
اکتشاف و بهره برداری منابع طبیعی هیدرات گازی
منابع زیادی از گاز طبیعی به صورت هیدرات در اعماق اقیانوس‌ها و دریاها و در مناطق قطبی وجود دارد. پـیش بینـی‌های جهانی، مقدار گاز طبیعی موجود در هیدرات‌های مناطق قطبی را از ۱۰۶۲/۱ تا ۱۰۲۰/۵ تریلیون فوت مکعب و برای لایـه‌های رسوبی اقیانوسی از ۱۰۵۱/۱ تا ۱۰۸۷/۲ تریلیون فوت مکعب تخمین زده‌اند. ذخایر هیدرات را می‌توان به وسیله حفـاری و مطالعه نمونه‌های به دست آمده یا به صورت غیر مستقیم و از طریق لرزه نگاری بررسی و مطالعه کرد. همچنین در برخی مـوارد از طریق چاه نگاری نیز می‌توان به وجود لایه‌های هیدرات پی برد. در این بخش تحقیقات قابل توجهی یافت نشد.
تحلیل آماری
از بین مقالاتی که در سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۴ میلادی در پایگاه علمی science direct و … در زمینـه هیـدرات گـازی در دسترس قرار گرفته اند حدود ۶۰ مقاله مربوط به فعالیتهای دانشگاه‌ها و مؤسسات ایرانی است که بیشتر این مقالات در سـال های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ به چاپ رسیده‌اند. تعداد مقالات چاپ شده در سال‌های مختلف را نشان می‌دهد که به خوبی می‌توان به روند رو به رشد تحقیقات در زمینه هیدرات گازی در ایران پی برد. در سال ۲۰۱۳ در این پایگاه معتبر ۱۶۸۶۰ مقاله در مورد تشکیل هیدرات چاپ شده است که اهمیت موضوع را نشان می‌دهد.
نمودار ‏۲‑۲ : تعداد مقالات چاپ شده در سال‌های مختلف
پیشینه تحقیق در خارج از ایران
هدف از این فصل یک بررسی خلاصه به عنوان یک مرور کلی و چشم انداز تاریخی از سه دوره ذکر شده در بالا، و سپس بررسی دقیق‌تری از مفاهیم عمده خواهد شد.
پس از گذشت صد سال از مشاهده اولین کریستال هیدرات گازی در آزمایشگاه، هیدرات‌های گازی فقط در محافل علمی مطرح می‌شدند و مباحث مطرح شده تنها بر دو محور عمده قرار داشتند:
۱- چه مولکول‌هایی توانایی تشکیل کریستال هیدرات را دارند؟
۲- شرایط لازم برای تشکیل کریستال هیدرات چه می‌باشد؟
هیدرات‌ها در خطوط انتقال در اطراف شیرها، اتصالات و نقاط مرده جمع می‌شوند و باعث مسدود شدن و قطع جریان گاز می‌شوند. با رشد سریع صنعت نفت و گاز و به وجود آمدن مشکلات ناشی از مسدود شدن لوله‌های انتقال گاز طبیعی و به علت نیاز صنعت برای حل این مشکل و آگاهی از شرایط تشکیل هیدرات گازهای مختلف، صنعت و دولت‌ها به جمع محافل علمی پیوستند و خواهان مطالعات جدید‌تری در مورد این مولکول‌ها در زمینه‌هایی مثل ساختمان کریستالی و خواص آن‌ ها، شراطی تشکیل، چگونگی جلوگیری از تشکیل و … شدند. به همین دلیل در چهل سال اخیر کریستال‌های هیدرات و تمامی مسائل درگیر با آن‌ حجم زیادی از مطالعات علمی را به خود اختصاص داده است.
اسلوان^[۷۲] تاریخچه کشف هیدرات‌های گازی را مرور کرده است، همفری دیوی^[۷۳] در سال ۱۸۱۰ اولین هیدرات را که یک ترکیب کریستالی کلر و آب بود کشف کرد. او در حین آزمایش‌های خود متوجه شد که وقتی کلرین را تا دمای کمتر از نه درجه سلسیوس سرد کند فاز جامدی تشکیل خواهد شد. در سال ۱۷۷۸ جوزف پریستلی^[۷۴] حین ترک آزمایشگاه در زمستان، پنجره را باز رها کرده بود. وقتی به آزمایشگاه برگشت متوجه شد که بخار‌های SO₂ باعث اشباع شدن آب شده و آب یخ بسته است. در حالی که این اتفاق برای SiF₄ و HCL نیافتاده است. بنابراین اعتقاد بر این است که پریستلی سی سال قبل از این که دیوی هیدرات را کشف کند، آن‌ را کشف کرده بود. امّا با توجه به این که آزمایش پریستلی به طور معتبر ثبت نشده است کشف‌هیدرات‌گازی توسط دیوی که به طور مستقل انجام شده است به عنوان نخستین مشاهده تلقی‌می‌شود.
کالتیت^[۷۵] در سال ۱۸۷۵ هیدرات استیلن را کشف کرد. روبلیکی^[۷۶] در سال ۱۸۸۲هیدرات دی اکسید کربن را گزارش کرد. ویلارد و فورکراند^[۷۷] بیش از ۴۰ سال بر روی این ترکیبات کار کردند. ویلارد هیدرات‌های متان، اتان، استیلن و اتیلن را گزارش کرد. کالتیت و بوردت^[۷۸] در سال ۱۸۸۲ هیدرات ترکیبی دی اکسید کربن و فسفین را کشف کردند. فورکراند و توماس^[۷۹] در سال ۱۸۹۷ دریافتند که تتراکلریدکربن و استیلن تشکیل یک هیدرات دوگانه می‌دهند. هیدرات‌های دوگانه ترکیبات معینی هستند که دارای نقطه ذوب معینی می‌باشند و با هیدرات‌های ساده متفاوت‌اند، زیرا دمای تجزیه هیدرات دوگانه ممکن است با دمای تجزیه یکی از هیدرات‌های ساده متفاوت باشد.
نمودارهای فازی برای طبقه بندی هیدرات ها
روزبوم اولین نمودار دما-فشار برای هیدرات SO₂ شبیه ، برای اجزای مختلف گاز طبیعی را ترسیم کرد. در ، H یعنی هیدرات، I برای یخ، V برای بخار، Lw و LHC برای فاز آبی و هیدروکربن‌های مایع است. که نقطه Q₁ چهار برابر پایین تر و نقطه Q₂ چهار برابر بالاتر می‌باشد. نمودارهای فازی به ما کمک می‌کنند تا بفهمیم هیدروکربن مورد بررسی در دما و فشار‌ مختلف دارای چه وضعیتی می‌باشد]۳۶و۳۷[.
شکل ‏۲‑۲: نمودار فازی برای برخی از هیدروکربن گاز طبیعی ساده که هیدرات تشکیل می دهند
روش­های محاسباتی دستی برای پیش‌بینی تشکیل هیدرات
هنگام طراحی فرآیندهای مرتبط با هیدرات، اولین مشکل پیش ­بینی دما و فشاری است که در آن‌ هیدرات تشکیل می­ شود. برای شروع این بحث می­توان بدون استفاده از رایانه، چند روش دیگر را به کار برد. این روش­ها به “روش‌های محاسباتی دستی^[۸۰]” معروفند. زیرا آنها را می­توان با قلم و کاعذ انجام داد.
روش­های محاسباتی دستی برای تخمین سریع شرایط تشکیل هیدرات سودمندند. متأسفانه، ضعف این روش­ها این است که خیلی دقیق نیستند. علاوه ­بر این، به­ طور کلی، هر چه داده ­های ورودی کمتر باشد، نتایج نیز از دقت کمتری برخوردار خواهند بود. با ­این­حال، این روش­ها هنوز نیز کاربرد دارند.
دو روش متداول برای برآورد سریع شرایط به ­وجود آمدن هیدرات وجود دارد. هر دو این روش­ها منتسب به کتز^[۸۱] و همکاران وی است. همین مسئله به ایجاد سردرگمی منجر شده است. زیرا هر دو این روش­ها به “روش کتز” یا نمودارهای کتز معروفند و در واقع هر دو روش، شامل چندین نمودار هستند.
در اینجا برای تمیز دادن این دو روش از یکدیگر از نام­های “وزن مخصوص گاز” و “ثابت تعادلی K” استفاده می­کنیم و تا حدی به جزئیات این دو خواهیم پرداخت]۳۸[. روش نموداری سوم از طریق بیلی و ویچرت^[۸۲] پیشنهاد شده است. این روش نیز بر اساس رویکرد وزن مخصوص است، با این تفاوت که شامل تصحیحی برای حضور سولفید هیدروژن نیز است. به­همین سبب این روش بیشتر برای مخلوط­های گازی ترش سودمند است.
روش وزن مخصوص گاز^[۸۳]
این روش از طریق کتز و همکاران در دهۀ ۱۹۴۰ توسعه داده شد. زیبایی این روش در سادگی آن‌ است، زیرا فقط شامل یک نمودار است. ویلکاکس^[۸۴] و همکاران ]۳۹[ نمودار هیدرات برای سه مخلوط گازی، با نام­های گاز C, B و D به دست آوردند. این مخلوط­ها شامل هیدروکربن­های پارافینی متان تا پنتان بودند. یکی از این مخلوط­ها حاوی ۶۴/۰ درصد نیتروژن (گاز B) و دیگری حاوی ۴۳/۰ درصد نیتروژن و ۵۱/۰ درصد دی­اکسیدکربن (گاز D) بود. وزن مخصوص این گازها عبارت بود از:
گاز B: 6685/0، گاز C: 598/0، گاز D: 6469/0.
شکل ‏۲‑۳، هیدرات این سه مخلوط به­همراه نمودار متان خالص را نشان می­دهد. با پیدا کردن رابطۀ بین داده ­های خام، نمودارهای این سه مخلوط رسم شدند. این شکل اساس و پایه­ای برای همۀ نمودارهای موجود در بحث هیدرات است.
شکل ‏۲‑۳ : نمودار هیدرات برای سه مخلوط مورد بررسی ویلکاکس و همکاران ]۳۹[
نمودار وزن مخصوص گاز در واقع همان رسم نمودار براساس فشار و دما و استفاده از پارامتر سوم وزن مخصوص گاز است. اولین منحنی در این شکل­ها، منحنی­ای که در فشارهای بالا قرار دارد، برای متان خالص است. استفاده از این نمودار بسیار ساده است. ابتدا وزن مخصوص گاز، که به آن‌ چگالی نسبی^[۸۵] نیز می­گویند، باید معلوم باشد. با معلوم بودن جرم مولی (وزن مولکولی) گاز، M، وزن مخصوص گاز، γ به صورت زیر محاسبه می­ شود:

۹۶۶/۲۸ جرم مولی استاندارد هواست. برای مثال، وزن مخصوص متان خالص برابر است با:

خلق ارزش (Rayport and Sviokla 1995)

اطلاعات به عنوان عنصر حمایتى

اطلاعات به عنوان ارزش

مبنای رقابتی (Porter 2001)

اثر بخشی عملیاتی

موضع یابی استراتژیک

ماهیت بازار (Brynjolfson and Smith 2000)

بازار ناقص

بازار کامل

تفکر اقتصادی (۱۹۹۵ Rayport and Sviokla)

طرف عرضه

طرف تقاضا

۲-۱-۴-۴ ویژگی های فروشگاه های اینترنتی

بسیاری از مطالعات، ویژگی های خدمات اینترنتی را مورد توجه قرار داده‌اند. این مطالعات ویژگی های فروشگاه های اینترنتی را در ۴ دسته طبقه بندی کرده‌اند:

• کالا

• خدمت به مشتری و ارتقای فروش

• متقاعد کردن و راهنمایی

• ایمنی

• • کالا: شامل خصوصیات مرتبط به کالا مانند طبقه بندی، تنوع و اطلاعات است. طبقه‌بندی کالا می‌تواند رضایت مصرف کننده را افزایش دهد، اما همه کالاهای قابل دسترسی در کاتالوگ‌های تجاری یا فروشگاه های واقعی به طور اینترنتی قابل دسترسی نیستند. براساس مطالعه لوث و اسپایلر، فروشگاه های اینترنتی بزرگ کم اثرتر از فروشگاه های کوچک در تبدیل عده زیاد بازدیدکنندگان از سایت به خریداربالقوه هستند، زیرا مصرف کنندگان در یافتن کالایی که جستجو می کنند، مشکل دارند و این امر به دلیل این است که هدف مهم در فروشگاه های اینترنتی فراهم آوردن اطلاعات در مورد کالا و قیمت آن برای کمک به مصرف کننده در کاهش زمان جستجو است. این گونه فروشگاه ها با ارائه اطلاعات گسترده از کالا همانند قیمت ومقایسه با قیمت سایر فروشگاه ها، و خلاصه ای از کالا (مانند خلاصه کتاب در فروشگاه کتاب اینترنتی) ویا نمایش کالا (مانند انتقال و ذخیره‌سازی در نرم افزار) می‌توانند به خریدار کمک کنند

• خدمت به مشتریان و ارتقای فروش: مشتریان ارتباطات دقیق و مستمر و مفید و محافظت های فراجغرافیایی می خواهند. این ویژگیها به طور مداوم به عنوان بعد برجسته در تعیین رفتار انتخاب فروشگاه های اینترنتی و غیر اینترنتی تعریف شده است. خدمت به مشتری شامل مواردی نظیر،خدمات کارکنان فروش برای انتخاب کالا، پاسخ به سؤالات مشتریان،کمک در انتخاب کالا، خدمات رایگان، پاسخ در مورد انتقال و هزینه حمل و نقل و تخفیفات کالا را در بر می گیرد.

• متقاعد کردن و راهنمایی: این خصیصه به ارتباط مشتریان با فروشگاه های اینترنتی مربوط است. در این طبقه ویژگی سازمان و استفاده آسان مورد توجه قرار می گیرند. ارتباط استفاده کنندگان با فروشگاه های اینترنتی، تجربه تعامل مصرف کنندگان با ارائه کالا و خدمات خرده فروشان را تحت تأثیر قرار می دهد. اگر یک سیستم ارتباطی با مصرف کنندگان خوب طراحی شود هزینه مصرف کنندگان را در جستجو و زمان مورد نیاز برای پردازش اطلاعات کاهش می‌دهد واین امر باعث می شود تا زمان مورد نیاز برای انتخاب و خریدبه حداقل برسد. خرید اینترنتی زمانی مطلوب و رضایت بخش است که سایت‌های فروشندگان دارای سرعت بالا، غیر انبوه(شلوغ نباشند) و دسترسی ساده باشند. سایت‌های قابل دسترسی آسان و کم تراکم، زمان فروش را کوتاه و میزان تلاشی که مصرف کنندگان باید صرف درک و فهم چگونگی فروش اینترنتی کنند را اقتصادی و بهینه می سازد.

• ایمنی: مصرف کنندگان در مورد افشای اطلاعات مالی و خصوصی خود نگرانی دارند. اگرچه بیشتر سایت‌های فروش اینترنتی سیاست حفاظت شخصی و خصوصی را اعمال و ایمنی مبادلات را تضمین می کنند. (سعیدنیا و بنی اسدی، ۸۶)

۲-۱-۴-۴-۱ بررسی آنچه که در داخل فروشگاه الکترونیکی می گذرد
شکل شماره(۲-۳) در واقع مدلی است که به تشریح حالاتی که امکان وقوع در داخل فروشگاه الکترونیکی را دارند، می پردازد. با بررسی دقیق و موشکافانه ی این مدل می توان از رخ دادن اتفاقاتی که منجر به رها- کردن خرید از جانب مشتری در داخل فروشگاه الکترونیکی می گردد، جلوگیری بعمل آورد.
ترک کردن فروشگاه
رها کردن
جستجو کردن
ورود به فروشگاه
راهبری کردن
بازگشت به خرید
تکمیل فهرست خرید
موردی یافت نشد

شکل شماره ۲-۳: کلارک و فلاحرتی (۲۰۰۵)
به همان میزان که رخدادهای پیش از خرید برای صاحبان کسب و کار حائز اهمیت است، اتفاقات و فرآیندهای پس از فروش مهم تلقی می گردند.همان طور که در شکل شماره(۲-۴) به نمایش درآمده است، در صورت طی مسیر مناسب می توان در مشتری الکترونیکی، تجربه ی مثبت و برعکس، در صورت طی مسیر نادرست، تجربه‌ی منفی ایجاد نمود.