* مشبهٌ‌به بلبلان از جهت خواندن:
بلبلان گوییا خطیبانند
بر درختان همی کنند خطب(۲۵۹)
خلد برین

• • با واژه‌ی خلد برین ۱ تشبیهی تصویر ساخته شده است:

* مشبهٌ‌به جهان ز عدل ممدوح(امیر یعقوب یوسف برادر سلطان محمود غزنوی) از جهت آبادانی:
زمانه دشمنت را وقت کین اندر کمین بادا
ز عدل تو جهان همواره چون خلد برین بادا(۸۲۶۴)
خلعت

• • با واژه‌ی خلعت ۲ استعاره ساخته شده است:

*خلعت‌های رنگین؛ استعاره از انبوه گل‌ها و گیاهان رنگارنگ:
راست پنداری که خلعت‌های رنگین یافتند
باغ‌های پر نگار از داغگاه شهریار(۳۵۱۹)
و نیز نک بیت: ۲۵۱
خُلق

• • با واژه‌ی خلق ۱ تصویر به صورت تشبیه ساخته شده است:

* خلق و خوی ممدوح(ابوبکر قهستانی)؛ مشبهٌ‌به بهار اندر عدن:
گر چو خلق و خوی او بودی بهار اندر عدن
عنبرین رستی بنات اندر عدن وقت بهار(۳۴۰۱)
خنجر
برای خنجر رجوع کنید به مدخل تیغ

خو

• • با واژه‌ی خو ۷ تصویر به صورت تشبیه ساخته شده است:

* مشبهٌ‌به روی ممدوح(عبد الرزاق بن احمد میمندی) از جهت نیکویی:
خوی او خوب و روی چون خوی خوب
دل او راد و دست چون دل راد(۸۴۳)
* مشبهٌ‌به باغ ممدوح(ابو الحسن حجاج( از جهت پسندیده و بدیع بودن:
باغی چو خوی خویش پسندیده و بدیع
کاخی چو رای خویش مهیا و استوار(۳۳۵۶)
* مشبهٌ‌به صورت ممدوح(امیر ابو یعقوب یوسف برادر سلطان محمود) از جهت نیکویی:
جز از نیکی نفرمایی جز از نیکی نیندیشی
خویی داری نکو و آنگه به صورت چون خوی خویش(۸۴۲۵)
*خوی انبیا؛ مشبهٌ‌به خوی ممدوح(سلطان محمود بن سبکتکین):
خانه‌ی بی‌دینان گیری همه
راست خوی تو چو خوی انبیاست(۴۱۳)
*خوی عثمان؛ مشبهٌ‌به خوی ممدوح(امیر محمد بن محمود غزنوی) از جهت خوشی و نیکویی :
با دل حیدری و بر خوی عثمان، چه عجب
زان که با دانش بوبکری و عدل عمری(۷۶۴۸)
*خوی مصطفی؛ مشبهٌ‌به خوی ممدوح(محمود بن محمود غزنوی) از جهت خوش رویی:
میر ما را خوی است، چون خوی که ؟
چون خوی مصطفی علیه السلام(۴۴۸۴)
*خوی ممدوح؛ مشبهٌ‌به کاخ ممدوح(امیر ابو یعقوب یوسف) از جهت پسند و بدیع بودن:
به شادکامی در کاخ نو نشسته به عیش
زکاخ برشده تا زهره ناله‌ی مزمر

به علاوه اگر ارتباطات درونی بین عناصر یک جزء وجود داشته باشد، از مقایسات زوجی بایستی استفاده نمود و بردار ویژه‌ای را می‌توان برای هر عنصر که نشان دهنده تاثیر آن بر دیگر عناصر است، بدست آورد. مقادیر اهمیت نسبی بوسیله مقیاس ۱ تا ۹ مشخص می‌شوند که در آن امتیاز ۱ بیانگر اهمیت یکسان بین دو عنصر و امتیاز ۹ نشان دهنده اهمیت فوق‌العاده عنصر در مورد مقایسه (سطر ماتریس) با عنصر دیگری (ستون ماتریس) است. مقدار متقابل جهت مقایسه معکوس تخصیص داده می‌شود و به صورت  که در آن  (  ) بیانگر اهمیت i اُمین (j اُمین) عنصر در مقایسه با j اُمین (i اُمین) عنصر است. مقایسات زوجی در ANP همانند AHP در چارچوب یک ماتریس صورت می‌گیرد و بردار اولویت محلی^[۵۹] را می‌توان از طریق تخمین اهمیت نسبی مربوط به هر عنصر (یا جزء) که مورد مقایسه قرار می‌گیرد، بوسیله رابطه زیر بدست آورد:

که در آن A ماتریس مقایسات زوجی و  بردار ویژه و  بزرگترین مقدار ویژه A می‌باشد. ساعتی (۱۹۸۰) چندین الگوریتم برای تخمین  پیشنهاد داد. سه گام بیان شده زیر در مقاله چانگ و همکارانش (۲۰۰۵) جهت ترکیب اولویت‌ها بکار می‌رود. این سه گام عبارتند از:

مقادیر هریک از ستون‌های ماتریس مقایسه زوجی را جمع کنید.
هریک از درایه‌های ستون مربوطه را بر مجموع آن ستون تقسیم کنید. ماتریس بدست آمده به عنوان ماتریس مقایسه زوجی نرمالایز شده شناخته می‌شود.
درایه‌های هریک از ردیف‌های ماتریس مقایسه زوجی را جمع نمائید و این مجموع را بر هر n درایه ردیف تقسیم کنید. اعداد بدست آمده تخمینی را از اولویت نسبی هر یک از عناصر مورد مقایسه با معیارهای سطح بالای مربوطه بدست می‌دهد.
بردارهای اولویت بایستی برای تمامی ماتریس‌های مقایسه زوجی محاسبه شود.
گام۳: تشکیل سوپرماتریس: مفهوم سوپرماتریس شبیه به فرایند زنجیره مارکوف است. جهت بدست آوردن اولویت‌های نهایی^[۶۰] در یک سیستم که متاثر از وابستگی درونی است، بردارهای اولویت محلی به تناسب در ستون‌های ماتریس وارد می‌شوند که این ماتریس به عنوان سوپرماتریس شناخته می‌شود. در نتیجه یک سوپرماتریس عملاً یک ماتریس بخش‌بندی شده^[۶۱] است که هربخش آن بیانگر ارتباط بین دو گروه (جزء یا دسته) در یک سیستم است. فرض کنید اجزای یک سیستم تصمیم‌گیری  باشد و هر جزء K دارای  عنصر است که به صورت  بیان می‌شود. بردارهای اولویت محلی بدست آمده در گام دوم دسته بندی شده و بر مبنای تاثیری که یک جزء بر خودش یا دیگری دارد، در نقاط مناسب ماتریس قرار داده می‌شود. تصویر استاندارد یک سوپرماتریس در شکل (۳-۳) نشان داده شده است.

شکل۳- ۳ تصویر استاندارد یک سوپرماتریس
به عنوان مثال سوپرماتریس یک زنجیره با سه سطح که در شکل (۳-۴) نشان داده شده است، به صورت زیر است:

که در آن  نشان دهنده تاثیر آرمان بر معیارها،  ماتریس نشان دهنده تاثیر معیارها بر هر یک از گزینه‌ها، I ماتریس همانی و درایه‌های صفر مرتبط با عناصری است که هیچ تاثیری ندارند.
شکل۳-۴:
شکل۳- ۴ زنجیره و شبکه (Momoh and Zhu, 1998):
(a) (b)

در مثال فوق اگر معیارها دارای ارتباطات درونی با خودشان باشند، به جای زنجیره، یک شبکه همانند شکل ((b)3-4) جایگزین آن می‌شود. درایه (۲و۲) ماتریس  که بصورت  نشان داده می‌شود، بیانگر وابستگی درونی است و سوپر ماتریس آن به صورت زیر خواهد بود:

توجه کنید که صفرها در سوپرماتریس می‌تواند در صورت وجود ارتباط درونی عناصر در یک جزء یا بین دو جزء، جایگزین شوند. از آنجائی که معمولاً وابستگی‌های درونی بین دسته‌ ها در یک شبکه وجود دارد، جمع درایه‌های یک سوپرماتریس بیشتر از یک است. رویکرد پیشنهاد شده توسط ساعتی (۱۹۹۶) به تعیین اهمیت نسبی دسته‌ ها در سوپرماتریس با ستون دسته (بلوک) به عنوان جزء کنترل کننده می‌پردازد. بدین صورت که درایه‌های غیرصفر سطر در بلوک خود در یک بلوک ستون، بر اساس تاثیراتشان بر درایه‌های آن بلوک ستون مقایسه می‌شوند. با بهره گرفتن از ماتریس مقایسات زوجی درایه‌های سطر با درایه‌های ستون مربوطه، می‌تواند بردار ویژه‌ای بدست آورد. این فرایند برای بدست
آوردن بردار ویژه هر بلوک ستون انجام می‌شود. برای هر بلوک ستون، اولین بردار ویژه وارد شده در تمامی درایه‌های اولین بلوک همان ستون ضرب می‌شود، بردار ویژه دوم در تمامی درایه‌های بلوک آن ستون ضرب می‌شود و این کار تا
آخر ادامه می‌یابد. بدنی طریق بلوک‌ها در ستون هر سوپرماتریس، دارای وزن می‌گردند و در نتیجه به آن سوپرماتریس وزین^[۶۲] که احتمالی است گفته می‌شود.
به توان رساندن یک ماتریس برای هریک از داریه‌ها آن تاثیر نسبی بلندمدتی خواهد داشت. جهت دست‌یابی به همگرایی اوزان نسبی، سوپرماتریس به توان ۲k+1 رسانده می‌شود که k یک دلخواه بزرگ است و این ماتریس جدید سوپرماتریس کران^[۶۳] نامیده می‌شود. سوپرماتریس کران همانند سوپرماتریس وزین دارای یک شکل است، اما تمامی ستون‌های سوپرماتریس کران یکی هستند. با نرمالایز کردن هریک از بلوک‌های این سوپرماتریس، اولویت نهایی تمامی درایه‌های ماتریس را می‌توان به
دست آورد.
گام۴: انتخاب بهترین گزینه‌ها: اگر سوپرماتریس تشکیل شده در گام ۳ تمامی شبکه را پوشش می‌دهد، اوزان اولویت گزینه‌ها را می‌توان در ستون گزینه‌ها در سوپرماتریس نرمالایز شده پیدا کرد. از سوی دیگر، اگر یک سوپرماتریس تنها شامل اجزایی باشد که دارای ارتباطات داخلی هستند، بایستی محاسبات اضافی جهت بدست آوردن کلیه اولویت گزینه‌ها صوررت گیرد. گزینه‌ای که دارای بیشتری اولویت کمّی است، بایستی انتخاب اول باشد (حاله و کریمیان، ۱۳۸۹).

۳-۶-۲- تکنیک دیماتل

تکنیک دیماتل روشی است که هنگامی که وابستگی بین متغیرها وجود داشته باشد میتواند در توسعه جدولی به منظور انعکاس روابط موجود بین متغیرها کمک نماید و لذا برای پژوهش و حل مسائل پیچیده که شامل متغیرهای زیاد مرتبط با یکدیگر هستند کاربرد دارد. ویژگی دیگر این روش این است که نه تنها تاثیرات مستقیم بلکه تاثیرات غیرمستقیم را نیز مدنظر قرار میدهد (Li & Tzang, 2009). الگوریتم دیماتل شامل مراحل زیر میباشد:
گام اول: عناصر سیستم با بهره گرفتن از یکی از روش های تفکر گروهی مشخص میشود.
گام دوم: عناصر مورد بحث که بین آنها فرض داشتن روابط وجود دارد در رئوس یک دیاگراف قرار میگیرند.
گام سوم: رسم دیاگراف بر اساس توافق جمعی خبرگان.
گام چهارم: استخراج شدت روابط نهایی بین عناصر از نظر خبرگان.
گام پنجم: قرار دادن امتیازات نهایی در ماتریس M (ورودی هر تقاطع نشانگر شدت نفوذ عنصر موجود از آن ردیف بر عنصر موجود از آن ستون است. بدین ترتیب صفر در هر تقاطع نشان دهنده عدم وجود رابطه بین عناصر نظیر از آن تقاطع خواهد بود).
گام ششم: ضرب هر ورودی از ماتریس M در معکوس بیشترین مجموع ردیفی از آن ماتریس.
گام هفتم: محاسبه مجموع دنباله نامحدود از آثار مستقیم و غیرمستقیم از عناصر بر یکدیگر بصورت یک تصاعد هندسی.
گام هشتم: محاسبه شدت روابط مستقیم و شدت روابط غیرمستقیم.
گام نهم: تشخیص ساختار ممکن عناصر و ترتیب نفوذ عناصر مفروض بر دیگر عناصر و یا تحت نفوذ قرار گرفتن آنها بطور مسلم، مشخص کننده ساختار سلسله مراتب آن عناصر برای حل مساله خواهد بود.

۳-۶-۳- تلفیق دو مدل تحلیل شبکه­ ای و دیماتل

در این پژوهش از نتایج تلفیق مدل در مقاله (Wu, 2008) استفاده خواهد شد که یک مدل ۴ مرحله­ ای به شرح زیر را از تلفیق دو مدل قبلی را ارائه نموده است:
گام اول: بیان هدف از انتخاب استراتژی مدیریت دانش. به عبارت دیگر، با انتخاب استراتژی مدیریت دانش، به چه اهدافی در سازمان خواهیم رسید.
گام دوم: پس از بررسی پیشینه پژوهش، سه گروه اصلی ارزیابی برای انتخاب استراتژی مدیریت دانش انتخاب شد: گروه اهداف، گروه ملاکها و معیارها و گروه جایگزین­ها.
گروه اول یعنی اهداف شامل سه هدف اصلی مدیریت دانش است که عبارتند از: فعال ساختن اطلاعات در سازمان و خروج از حالت منفعل اطلاعاتی، بهبود و ارتقای عملکرد سازمان، ارتقای نوآوری سازمانی.
گروه دوم یعنی ملاکها و معیارها شامل ۶ معیار اصلی است: مشوقها، حمایت مدیریت ارشد، زمان، هزینه، فرهنگ کارکنان، روابط و ارتباطات.

جدول(۲-۵) نشان می‌دهد استان های آذربایجان شرقی، تهران، خراسان، خوزستان، سیستان و بلوچستان، فارس و هرمزگان، از بازده ثابت نسبت به مقیاس برخوردار هستند و سایر استانها بازده صعودی نسبت به مقیاس را کسب کرده اند.
استان‌های آذربایجان شرقی، تهران، خراسان، خوزستان، سیستان و بلوچستان و فارس کارا می‌باشند. همچنین میانگین کارایی مقیاس ۰.۶۱۷ و میانگین کارایی مدیریت۰.۹۵۲ می‌باشد، که نشان می‌دهد هم به لحاظ مقیاس و هم مدیریت، فرصت هایی جهت رسیدن به جایگاه مطلوب وجود دارد.
مقایسه دو مدل فوق نشان می‌دهد که میزان بارندگی مؤثر نبوده است و اثرگذاری بارندگی در تولیدات محصولات دیم قابل ملاحظه می‌باشد.
با لحاظ نمودن عامل بارندگی، کارایی فنی بیشتری کسب می‌شود، به‌عبارت دیگر می‌توان گفت با لحاظ کردن بارندگی صرف‌نظر از سیاستگذاری‌ها و مدیریت در بخش کشاورزی، شاهد افزایش کارایی فنی هستیم، که این امر نقش مهم بارندگی را به‌عنوان عامل تاثیرگذار نشان می‌دهد.
ـ اندازه‌گیری تغییرات بهره‌وری کل:
حال با بهره گرفتن از روش مالم کوئیست به بررسی داده‌ها در ۳ حالت زیر می‌پردازیم:
الف) مدل۱ :که در این مدل داده ها عبارتند از: زمین، نیروی کارو ماشین آلات در هر استان می‌باشد. و میزان عملکرد محصول به عنوان ستانده می‌باشد.
ب) مدل۲ :که در این مدل داده ها عبارتند از: زمین، نیروی کار، ماشین آلات و میزان بارندگی در هر استان می‌باشد. و میزان عملکرد محصول به عنوان ستانده می‌باشد.
ج)مدل۳: که در این مدل داده ها عبارتند از: زمین، نیروی کار، ماشین آلات و آب مصرفی در هر استان می‌باشد. و میزان عملکرد محصول به عنوان ستانده می‌باشد.
تمام شاخص‌های محاسبه شده نسبت به سال قبل بوده از این رو از سال ۱۳۸۲-۱۳۸۱ شروع شده است که پنج عامل زیر برای هر استان اندازه‌گیری شده است.

تغییرات کارائی فنی کل
تغییرات تکنولوژیکی
تغییرات کارائی مدیریت
تغییرات کارائی مقیاس
تغییرات بهره‌وری کل عوامل تولید(TFP)
جدول (۳-۵): شاخص مالم کوئیست (سال ۱۳۸۲)

تغییرات بهره‌وری کل عوامل تولید
تغییرات کارائی مقیاس
تغییرات کارائی مدیریتی
تغییرات تکنولوژیکی
تغییرات کارائی فنی کل
استانها

۰.۶۳۸
۱.۰۰۵
۰.۶۸۵
۰.۹۲۸
۰.۶۸۸
آذربایجان شرقی

۱.۱۷۲
۱.۲۲۳
۰.۹۵۸
۱.۰۰۱
۱.۱۷۱
آذربایجان غربی

۲.۸۰۵
۱.۵۹۳
۱.۰۰۰
۱.۷۶۱
۱.۵۹۳

۱-۴٫ ولایت فقیه

ولایت فقیه اصطلاحی برای نظام حکومت اسلامی پس از ائمّه­ی طاهرین (ع) است. «حکومت، زعامت و تصدی اداره­ی امور اجتماعی ـ سیاسی مسلمانان به دست عالم دینی و یا حکمرانی فقیهان عادل بر مبنای مصلحت قاطبه­ی مسلمانان و در راستای اجرای مقررات اسلامی را ولایت فقیه می‌گویند»^[۲۲]. به عبارت دیگر، ولایت فقیه عبارت است از حاکمیت فقیه جامع الشرایط بر جامعه اسلامی و سرپرستی کلیه­ شؤون زندگی اجتماعی توسط ایشان.

موضوع اصلی ولایت فقیه این است که در زمان غیبت امام معصوم (ع) چه باید کرد؟ آیا امّت اسلامی باید بدون رهبر باشد؟ یا باید به رهبری طاغوت تن دهد؟ یا باید بهترین شخص از نظر علم و تقوا و مدیریت سیاسی که کمترین فاصله را با معصوم (ع) دارد، به رهبری امّت اسلامی بپردازد؟
در عصر غیبت کبری که مردم از نعمت حضور امام معصوم (ع) در جامعه­ انسانی و راهبری او در عرصه‌های گوناگون همانند حکومت و قضاوت محروم‌اند، فقیه عادل دارای شرایط فتوا بر آنان ولایت دارد. ولایت فقیه در حقیقت، نیابت عام از امام معصوم (ع) است و به معنای سرپرستی امور شیعیان در عصر غیبت کبری می­باشد.
حضرت امام خمینی (ره) در این باره می­نویسند: «فقیه عادل، همه آنچه را که پیامبر (ص) و ائمّه­­ی اطهار (ع) راجع به حکومت و سیاست داشته اند را دارا است و تفاوت، نامعقول است. زیرا والی، هر شخصی که باشد، عهده­دار اجرای احکام شریعت و اقامه­ی حدود الهی و أخذ خراج و سایر مالیات و تصرف در آن بر اساس مصلحت مسلمانان است»^[۲۳].
به خوبی روشن است که مقصود از ولایت، همان مسؤولیت اجرایی احکام انتظامی است که درباره امامت نیز همین معنی منظور است و اصلاً مسأله­ای به نام قیمومیت و محجوریت در کار نیست و هر کس چنین توهمی کند، پنداری بیش نمی ­باشد.
این گفتار امام راحل (ره) همان چیزی است که فقهای بزرگ شیعه، قرن­ها پیش گفته­اند و مطلب تازه و نو پیدایی نیست. از همان موقع که فقه شیعه تدوین یافت، مسأله­ ولایت فقیه مطرح گردید و مسؤولیت اجرایی احکام انتظامی اسلامی را بر عهده­ فقهای جامع الشرایط دانستند.
نظریه­ ولایت فقیه، هر چند مبتنی بر مبانی و آموزه­های دینی بوده و دارای پیشینه­ی تاریخی طولانی تا عصر امامان معصوم (ع) می­باشد، ولی شکل­ گیری نظام جمهوری اسلامی مبتنی بر نظریه­ ولایت فقیه که به عنوان تنها شکل مشروع حکومت در زمان غیبت از سوی امامان معصوم (ع) معرفی شده است، در ابتدا و برخورد ملموس و عینی این نظریه با واقعیات جامعه در عرصه­ مدیریت، باعث تکامل و تبیین هر چه بیشتر اختیارات ولیّ فقیه، در قالب نظریه­ «ولایت مطلقه­ی فقیه» شد.

۱-۵٫ نظریه­ ولایت مطلقه­­ی فقیه

مقصود از «اطلاق» در این مبحث، گسترش دامنه­ ولایت فقیه و شمول مسؤولیت است که برای تأمین مصالح و تضمین عدالت، همه ابعاد مصالح مردمی را فرا می‌گیرد. فقهای پیشین به جای واژه­ی «مطلقه» از «عامه» استفاده می‌کردند؛ زیرا در برابر این شمول و مطلق بودن ولایت، ولایت‌های دیگری نیز وجود دارد که جهات خاصی از آن‌ ها مورد نظر است. مانند ولایت پدر در امر ازدواج دختر یا ولایت پدر و جد در تصرفات مالی فرزندان نابالغ. بنابراین، منظور از اطلاق، گسترش دامنه­ ولایت فقیه و مسؤولیت اجرایی ولیّ فقیه در همه احکام اسلامی و همه ابعاد مصالح عمومی مردم است و مانند دیگر ولایت‌ها، یک بعدی نخواهد بود. ازاین‌رو، مطلقه در برابر مقیده‌ای آمده است که اختیارات ولیّ فقیه را به موارد خاصی همچون امور حسبیه محدود می‌کردند.
اصل این مطلب که فقیه جامع الشرایط فی‌الجمله دارای حق تصرف در برخی از امور اجتماعی است، مورد پذیرش همه فقها قرار دارد^[۲۴]، ولی این که دایره­ی نفوذ حکم او تا کجاست و این که این حق از باب ولایت است یا صرفاً نوعی اجازه است، محل گفت‌وگوی فقیهان شیعی قرار گرفته است. مواردی مثل قضاوت که به وضوح در دایره­ی اختیارات فقیه قرار دارد، خارج از این بحث قرار می‌گیرند و هیچ فقیهی مخالف آن نیست.
حضرت امام خمینی (ره) درباره ولایت مطلقه­ی فقیه، معتقد بودند هر اختیاری که پیامبر اسلام (ص) دارد، برای فقیه هم ثابت است و عقلاً نمی­ توان میان این دو، تفاوتی قائل شد. همچنین ایشان به ‌صراحت از اختیار ولیّ فقیه برای تعطیل موقت برخی احکام سخن می‌راند و حکومت اسلامی را مقدم بر همه احکام اولیه می‌دانست.^[۲۵] از سوی دیگر ایشان هیچ‌گاه ولایت را به قانون عرفی مقید نمی‌دانست و در بسیاری از موارد، فراتر از قانون اساسی و قوانین عادی عمل می­کرد؛ مواردی مثل تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام، تأسیس بنیاد‌های شهید و جانبازان، دادگاه ویژه­ی روحانیت و… که هیچ‌ یک در قانون اساسی وقت، جزو اختیارات یا وظایف رهبری شمرده نشده بود^[۲۶].
۱-۶٫ نظارت

۱-۶-۱٫ تعریف لغوی نظارت

نظارت در لغت به معنای نگاه کردن است و گاهى منظور از آن دقت، تدبر و تأمل و گاهى دیگر منظور معرفت حاصله بعد از فحص و تأمل می­باشد^‏[۲۷].
در زبان عربی واژگان «نظر» و «نظارت» یعنی بازرسی، رسیدگی، مطالعه­ دقیق، تفتیش، بررسی، کنترل و مراقبت^[۲۸]. همچنین «النظر» به تأمل کردن در چیزی، اندازه­ چیزی را در نظر داشتن و قیاس کردن و «الناظر» به حافظ و نگهبان معنا شده است^[۲۹].
فرهنگ­نامه­ های فارسی، واژه­ی «نظارت» را این­گونه معنا کردند: «نظر کردن و نگریستن به چیزی، مراقبت و در تحت نظر و دیده­بانی داشتن کاری، نگرانی، دیده­بانی به سوی چیزی، مباشرت، حراست»^[۳۰]. همچنین «نظارت» به معنای «عمل ناظر و مقام او و مراقبت در اجرای امور» آمده است^[۳۱].

۱-۶-۲٫ تعریف اصطلاحی نظارت

درباره اصطلاح نظارت تعریف­های مختلفی در حقوق، مدیریت و … ارائه شده است.
«نظارت به مجموعه­ عملیاتی گفته می­ شود که طی آن میزان تطابق عملکرد اشخاص با قوانین و مقررات، سنجیده می­ شود تا از مطابقت نتایج عملکرد با هدف­های مطلوب، اطمینان حاصل شود»^[۳۲]. همچنین «نظارت به مشاهده و بررسی مستمر، به ­منظور کنترل و هدایت فعالیت اعضا و سازمان­ها و یگان­های تابعه در اجرای صحیح خط مشی­ها، طرح­ها و برنامه ­های ابلاغی اطلاق می­گردد»^[۳۳].
بنابراین «وظیفه­ی نظارت، بررسی و ممیزی و ارزشیابی کارهای انجام شده یا در حین انجام و انطباق آن­ها با تصمیمات اتخاذ شده و همچنین با قانون و مقررات در جهت جلوگیری از انحرافات اجرایی است»^[۳۴]. ، ، فرهنگ فارسی،)

۱-۶-۳٫ انواع نظارت

نظارت انواع متفاوتی دارد؛ اما با توجه به حدود اختیارات ناظر و جایگاه آن، دو نوع نظارت وجود دارد: «نظارت اطلاعی یا استطلاعی» و «نظارت تصویبی یا استصوابی».

۱-۶-۳-۱٫ نظارت استطلاعی

منظور از نظارت استطلاعی یا اطلاعی، آن است که ناظر تنها حق دارد از فعل مجری اطلاع یابد و نظارت نماید؛ اما حق دخالت در کار و عملکرد او را ندارد و وظیفه­ی او تنها اعلام و گزارش عملکردهاست^[۳۵].
به عبارت دیگر می­توان گفت: «نظارت استطلاعی، یعنی کسب اطلاع و آگاهی ناظر از صلاحیت مصوبات یا عملکرد اشخاص، بدون نیاز به تأیید و تصویب و اطلاع گزارش ناظر به مرجع ذی­صلاح مافوق»^[۳۶].
در نظارت استطلاعی، ناظر حق صدور حکم و دستور ندارد که در این صورت، حکم و دستور او مطاع و لازم الاجراء نیست و اعمال حقوقی بدون اذن و موافقت او نیز اعتبار دارد و ضمانت اجرایی برای اعمال مستقیم نظر او وجود ندارد.
نظارت استطلاعی در موارد مختلفی از قانون اساسی و قوانین عادی آمده است. به عنوان مثال، نظارت «سازمان بازرسی کل کشور» نظارت استطلاعی است؛ زیرا این سازمان، نتایج بازرسی­های خود را به مراکز مربوط، مانند مراجع قضایی و دیوان عدالت اداری می­فرستد. در اصل یکصد و هفتاد و چهارم قانون اساسی آمده است: «بر اساس حق نظارت قوه­ی قضائیه نسبت به حسن جریان امور و اجرای صحیح قوانین در دستگاه­های اداری، سازمانی به نام سازمان بازرسی کل کشور زیر نظر رئیس قوه­ی قضائیه تشکیل می­گردد. حدود اختیارات و وظایف این سازمان را قانون تعیین می­ کند».
همچنین بازرسان وزارت آموزش و پرورش که وظیفه­ و حق تحقیق و تفحص در امور مدارس را دارند، نظارتشان استطلاعی است. آنان بعد از آنکه نظارت خویش را اعمال کردند، گزارشی تهیه نموده و آن را به مقامات ذی­صلاح، ارائه می­ کنند.

۱- ۶-۳-۲٫ نظارت استصوابی

استصواب در لغت به معنای صواب­دید است و مقصود از نظارت استصوابی، این است که ناظر علاوه بر کسب اطلاع، صواب دید هم می­نماید؛ یعنی می ­تواند حکم و دستور هم صادر نماید و حکم او نیز مطاع و نافذ است. به عبارت دیگر منظور از نظارت استصوابی این است که اعمال حقوقی زیر نظر مستقیم و با تصویب و صلاح­دید ناظر انجام می­ شود.^[۳۷]
این اصطلاح، یکی از اصطلاحات فقهی است که در کتب فقهی امامیه، بیش­تر در ابواب وقف و وصیت مطرح است. به عنوان مثال، در کتاب تحریر الوسیله آمده است: «واقف می ­تواند بر کار متولی وقف، ناظر تعیین کند. اگر معلوم شد که مقصود واقف از نظارت این است که ناظر برای حصول اطمینان بر کار متولی اطلاع پیدا کند، متولی در تصرفات خود مستقل است و به اذن ناظر در صحت و نفوذ تصرفاتش نیاز نیست و صرفاً اطلاع او لازم است؛ و اگر روشن شود که اعمال نظر و تصویب ناظر مقصود واقف است، متولی نمی­تواند بدون اذن و تصویب ناظر تصرفی انجام دهد و اگر معلوم نشد که مراد واقف از جعل ناظر چیست، لازم است که هر دو امر (اطلاع و اذن و تصویب ناظر) رعایت شود»^[۳۸].
از قسمت دوم فرمایش حضرت امام (ره) نظارت استصوابی استفاده می­ شود که تقریباً نظر و فتوای مرحوم آیت الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی نیز همین است^[۳۹].
بنابراین، نظارت استصوابی نظارتی است که اذن ناظر و در حقیقت موافقت او، در صحت عمل نماینده یا متولی شرط است^[۴۰]. به عبارت دیگر، نظارت استصوابی در جایی است که مجری نباید کاری را بدون نظر و اجازه و تصویب و صلاح­دید ناظر انجام دهد و اگر کاری را بدون صلاح­دید و تصویب ناظر انجام دهد، صحیح و نافذ نیست.^[۴۱]
نظارت استصوابی نیز در موارد مختلفی از قانون اساسی و قوانین عادی وجود دارد. با توجه به تعریف و مشخصات این نظارت و به عنوان مثال، می­توان نظارت شورای نگهبان بر قوانین و انتخابات را نظارت استصوابی دانست.

۱-۷٫ مسؤولیت

۱-۷-۱٫ تعریف مسؤولیت
در فرهنگ فارسی رئیس به معنای سرداری، بزرگی، سروری و فرمانروایی تعریف شده^[۴۲] و مسؤول هم به معنای رئیس مصطلح شده که «ضمانت، ضمان، متعهد و مؤاخذه» معنی می­دهد^[۴۳]. در تعریف دیگر مسؤول به معنای چیزی خواهش شده و کسی است که فریضه­ای بر ذمه دارد که اگر عمل نکند از او بازخواست شود و مسؤولیت نیز به معنی مسؤول بودن و موظف بودن به انجام دادن امری است^[۴۴].
به نظر می­رسد بعضی اوقات رئیس مترادف با کلمه­ی مدیر هم در فارسی به کار می­رود. مدیر به معنای گرداننده، دور دهنده و اداره کننده^[۴۵]، به کسی گفته می­ شود که کاری را اداره کند. رئیس یا فرمانده هم به شکل مترادف در همین معنا قابل استعمال است؛ زیرا در متون، رئیس و یا مدیر را به جای مافوق که همان دستور دهنده است استفاده می­نمایند. در خصوص واژه­ی مسؤولیت باید گفت این لغت از «سَئَلَ» اشتقاق یافته و به معنای درخواست کردن، سؤال کردن، جستجو کردن، یافتن و ضرورت پاسخگو بودن است^[۴۶].
مسؤولیت در تعریف دیگر به معنای آن­چه که انسان عهده­دار و مسؤول آن باشد از وظایف و اعمال و افعال می­باشد^[۴۷]. مسؤول در اقسام رشته­ های حقوق اعم از حقوق مدنی، کیفری و اداری به معنای مأخوذ، مؤاخذه و مورد بازخواست می­باشد.
به طور کلی می­توانیم در تعریف واژه­ی مسؤولیت این­چنین بیان نماییم که، مسؤولیت عبارت است از هر فعل یا ترک فعل ظاهری و باطنی که انسان به سبب تکلیف از سوی شارع مقدس، قانون و یا پذیرش شخصی به انجام یا ترک آن مکلف است و در صورت تخطی از آن، مورد بازخواست قرار می­گیرد.
۱-۷-۲٫ گستره­ی تاریخی مسؤولیت فرمانداران
مسؤولیت در طول تاریخ سرنوشت متنوع و پرماجرایی داشته است. از زمان تکوین و پیدایش جوامع نخستین تاکنون مبانی آن تغییر یافته و به سوی تکامل پیش رفته است. مفهوم مسؤولیت به معانی عام، از دیرباز با دو مقوله­ی اختیارات و وظایف همراه بوده است. برای نمونه می­توان به زندگی در جوامع بدوی و قبایلی اشاره کرد که مسؤول یک طایفه در قبال اختیارات وسیع همچون صدور فرمان جنگ یا صلح که زندگی اعضای قبیله را تحت­الشعاع قرار می­داد، وظیفه­ی دفاع و خون­خواهی از افراد قبیله را نیز برعهده داشت.
بی ­شک مقوله­ی «مسؤولیت» در دنیای امروز به عنوان موضوعی نو و بکر، مطرح نمی­ شود، چرا که با تشکیل نخستین جامعه­ بشری، عملاً بحث و تفکر مدیریتی نیز باب شد. پژوهشگران علوم تاریخی معتقدند که در آغاز، در قبایل بدوی چیزی بنام مدیریت سازمان یافته و حتی ابتدایی آن، وجود نداشت و در واقع تنها سازمانی که می­توانست اعضای خویش را به رعایت قانون نانوشته­ای که مورد پذیرش همه بود، به طور عینی وا دارد، همانا واحد اجتماعی «خانواده» بود^[۴۸].
خانواده، تحت امر پدر و یا رئیس خانواده اداره می­شد و وظایف متعددی را بر عهده داشت که از جمله­ آن­ها می­توان به وظیفه­ی نگهداری از اعضای خانواده در برابر تجاوز دیگران و هم­چنین نظارت بر مقررات داخلی و رعایت آن توسط افراد خانواده، اشاره کرد.
با پیشرفت نظام اجتماعی و پدیدار شدن مجموعه­هایی که هرکدام برای پیش­برد اهدافِ خاص، تحت عنوان تشکیلات اداری اعلام موجودیت کردند، باز تعریف مفهوم مسؤولیت اعم از اختیارات و وظایف مدیران و رؤسا از اهمیت بسزایی برخوردار شد. در حال حاضر مبانی مسؤولیت در اکثر تحقیقات و کتاب­های حقوقی مورد بحث قرار گرفته ولیکن به­ طور ویژه، راجع به مسؤولیت نظارتی مطالب متمایزی ذکر نگردیده است.
فلسفه و مبنای اصلی مسؤولیت مدیران و رؤسا را باید در اختیارات اعطایی به­ واسطه­ قانون جستجو کرد. در واقع همان­گونه که حق امر و نهی و صدور دستورات و اوامر به رؤسا و مدیران واگذار شده، ایشان وظایف و تکالیفی در حیطه­ی مسؤولیت خود دارند. چنین مبنایی به صورت کلی در قالب حق و تکلیف پذیرفتنی است که در واقع همان فلسفه حقوق می­باشد.

۱-۸-۴ ردیابی تاریخ بشر و مطالعات جمعیتی
باستان شناسان با بررسی و مقایسه توالی DNA انسان‌های امروزی با افراد مرده، به کشف منشأ تکاملی انسان امروزی و مسیرهای استقرار انسان در کره زمین می‌پردازند. این زمینه تحقیقاتی آرکئوژنتیک^[۵۱] نامیده می‌شود(۳۵).
ردیابی مهاجرت انسانی در طول تاریخ با بهره گرفتن از آنالیز DNA روش نوینی است. هدف از این کار تخمین ارتباط میان جمعیت ها بر اساس شباهت‏ها و تفاوت‏هایDNA آنها است. به همین منظور پروژه‏ی عظیمی در سال۲۰۰۵ به منظور ردیابی تاریخ بشر انجام شد که در آن از ده ها هزار نفر از افراد در سراسر جهان آزمایش به عمل آمد. اساس کار بر این مطلب است که اگر تکامل ژنوم‏ها به دلیل انباشتگی جهش ها رخ داده باشد، بنابراین میزان اختلاف در توالی نوکلئوتید های دو ژنوم می تواند زمان حضور جد مشترک آنها را مشخص نماید. انتظار می رود دو ژنومی که اخیرا از یکدیگر جدا شده اند در مقایسه با دو ژنومی که جد مشترک آنها قدیمی‏تر است، اختلاف کمتری داشته باشند(۳۶).

در مطالعه روی یافتن مبدا انسان‏های امروزی و الگوی جغرافیایی مهاجرت‏های بشر از مطالعه‏ی ژن‏ها در جمعیت‏ها می‏توان استفاده کرد. بدین منظور ژن‏های انتخابی جهت بررسی باید دارای گوناگونی باشند. در صورت فقدان گوناگونی ژن‏ها، اطلاعات فیلوژنتیکی بدست نمی‏آید، زیرا همه‏ی افراد حتی اگر به جمعیت‏های مجزایی تقسیم شده باشند که تنها به صورت متناوب با یکدیگر آمیزش داشته‏اند، همچنان دارای همانندی‏های بسیاری خواهند بود. بدین معنی که توالی DNA مورد استفاده در آنالیز فیلوژنتیکی باید از متنوع ترین توالی‏های متغیر باشد(۳۶).
در انسان از سه نوع توالی استفاده می‏شود :

1. 1. ژن های چند آللی مانند اعضای خانواده‏ی HLA، که اشکال بسیار متفاوتی دارند .

1. 1. ریز ماهواره‏ها که STR ها نیز جز این گروه به حساب می‏آیند .

1. 1. DNA میتوکندریایی که به دلیل فقدان سیستم‏های ترمیمی موجود در هسته‌های سلول انسان که نسبتا به سرعت دچار انباشتگی نوکلئوتیدی می‏شوند. انواع مختلف DNA میتوکندریایی موجود در یک گونه را هاپلوگروه^[۵۲] می‏نامند(۳۶).

باید توجه نمود که آلل‌ها و هاپلوگروه‌های مختلف به طور هم‌زمان در جمعیت‌ها وجود دارند. به این ترتیب این لوکوس‏ها چند شکلی^[۵۳] بوده و به کمک مقایسه ترکیب آلل‌ها و یا هاپلوگروه‌های آنها می‌توان اطلاعات مربوط به وابستگی بین افراد مختلف را بدست آورد. به دلیل جهش‌های ایجاد شده در سلول‏های تولید مثلی هر یک از موجودات، آلل‏ها و هاپلوگروه‏های جدیدی در جمعیت ظاهر می‏شوند. هر یک از آلل‏ها، فراوانی آللی^[۵۴] خود را دارند که در طول زمان به دلیل انتخاب طبیعی^[۵۵] و تغییر ژنتیکی اتفاقی^[۵۶] تغییر می‌کند. انتخاب طبیعی به دلیل تغییر در تناسب (توانائی یک موجود جهت بقا و تولید نسل) رخ می‌دهد و بنابر نظریه‌ی داروین منجر به حفظ انواع مناسب و از بین رفتن انواع زیان آور می‏گردد. به این ترتیب انتخاب طبیعی، فراوانی آلل‏های کاهنده‏ی تناسب را کم کرده و فراوانی آلل‏های افزاینده‌‌ی تناسب را افزایش می‏دهد. در حقیقت در یک جمعیت آلل‏های اندکی ایجاد می‏شوند که تاثیر قابل توجهی بر تناسب موجود داشته باشند، اما هم‌چنان فراوانی آنها به دلیل تغییر ژنتیکی اتفاقی که جز جدا نشدنی طبیعت تولد،تولید مثل و مرگ است در حال تغییر می‏باشد. به دلیل انتخاب طبیعی یا تغییر ژنتیکی اتفاقی ممکن است یک آلل در جمعیت غالب شده و فراوانی آن به صد در صد نیز برسد، به طوریکه این آلل در جمعیت تثبیت شود. اگر یک گونه به دو جمعیت تقسیم شود به طوریکه آمیزش‌های فراوانی بین دو جمعیت رخ ندهد، فراوانی آلل در دو جمعیت به طور مختلف تغییر می‌کند. بنابراین پس از چند ده نسل این دو جمعیت ویژگی‏های ژنتیکی مجزایی را کسب می‏کنند. سرانجام جایگزینی ژنی متفاوتی در این دو جمعیت اتفاق می‏افتد ولی حتی قبل از آن نیز می‏توان از روی اختلاف فراوانی آللی در دو جمعیت، آن دو را از هم باز شناخت(۳۶).
محققان طی سال‏ها تحقیقات در سراسر جهان با بهره گرفتن از اصول تئوری اطلاعات، پارامترهای عمومی برای هر جمعیت را به منظور تعیین مقدار اطلاعاتی که مارکرهای STR در جمعیت‏ها به ما می‏دهند، تعریف کردند. در یک نمونه‏گیری از مارکرهای افراد از سراسر جهان، مارکرهایی که بیشترین چندشکلی را در میان جمعیت‏های مختلف داشتند و منحصر به جمعیت‏های خاص بودند، انتخاب شدند .امروزه از این مارکرها برای بررسی تنوع و تفاوت میان جمعیت‏ها استفاده می‏شود(۳۷).
۱-۹ سایر کاربردهای مارکرهای STR
مارکرهای مختلف STR تحت عنوان کیت های تجاری مختلف در کنار تست‏های تعیین هویت کاربردهای گسترده‏ی دیگری دارند که از مهم ترین آنها می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:

• • جمع آوری سلول های جنینی از خون مادر؛

• • بیماری های نقشه‏ی ژنومی؛

• • مشخص نمودن خطوط سلولی؛

• • تعیین هویت افراد استفاده کننده‏ی سرنگ مشترک؛

• • تشخیص کلون‏های موفق؛

• • بررسی و نظارت بر روی پیوند عضو؛

• • تشخیص کایمرهای ژنتیکی؛

• • تشخیص تومورهای سرطانی(۲۶).

۱-۹-۱ جمع آوری سلول های جنینی از خون مادر
هنگامی که یک خانم باردار است تعدادی از سلول‌های جنینی می‏توانند از راه جفت وارد جریان خون مادر شوند. جمع‌ آوری این سلول ها که تحت عنوان micro chimerism خوانده می‏شود و بررسی آنها با مارکرهای STR یک روش غیر تهاجمی برای تعیین رابطه‌ی پدر فرزندی است. همچنین با بهره گرفتن از این روش می‏توان جنسیت جنین را نیز تعیین نمود(۲۶).
۱-۹-۲ نقشه‏ی ژنوم بیماری‏ها
اسکن ژنوم انسان برای شناسایی نقشه ژنوم بیماری‏ها به طور معمول با بهره گرفتن از حدود چهارصد نشان‌گر STR در سراسر ژنوم در فواصل ۱۰ سانتی مورگان انجام می‏شود. مرکز تحقیقات بیماری‏های ارثی در طول سال ها مطالعات و آزمایشات بسیاری را روی صدها نفر با بهره گرفتن از مارکرهای STR انجام داده است. هدف از این آزمایشات یافتن ارتباط میان فراوانی آللی در جمعیت های مختلف و بیماری های ژنتیکی بود. در پژوهش‌های صورت یافته ارتباط میان برخی مارکرها و بیماری‏ها مشخص شد. پس از آن از مارکر‏های مذکور می‏توان برای شناسایی تعیین دقیق محل ناشناخته‏ی ژن بیماری استفاده کرد(۲۶).
۱-۹-۳ تعیین هویت افراد استفاده کننده از سرنگ مشترک
یکی دیگر از کاربردهای مارکرهایSTR نشان دادن به اشتراک گذاری سرنگ در میان مصرف کنندگان مواد مخدر است. با این روش و با استفاده ازجایگاه D8 آزمایشگاه قادر به تشخیص هویت فرد و یا افرادی است که از یک سرنگ مشترک برای تزریق مواد مخدر استفاده کرده‏اند. با این روش می‏توان هویت شخصی را که منشا انتقال بیماری عفونی بوده و از سرنگ مشترک با سایر افراد استفاده می‏کرده تعیین نمود(۲۶).
۱-۹-۴ تشخیص کلون‏های موفق
هنگامی که یک موجود کلون می‏شود ازSTR Typing برای آزمایش آن موجود استفاده می‏شود. برای مثال در کلون کردن موجوداتی مانند سگ و گربه. این روش برای آزمودن میزان موفقیت در کلون کردن به کار می‏رود. اگر یک پروفایل STR یکسان میان موجود کلون شده و سلول‎های مادری اولیه مشاهده نشود، در این صورت کلون کردن موفقیت آمیز نبوده(۲۶).
۱-۹-۵ بررسی و نظارت روی پیوند عضو
از کاربردهای دیگر مارکرهای STR، نظارت پیوند سلول‏های پیوند شده بعد از پیوند مغز استخوان است، آزمایش STR از فردی که پیوند گرفته می‏تواند در تشخیص نارسایی پیوند مفید واقع شود(۲۶).
۱-۹-۶ تشخیص کایمرهای ژنتیکی
Chimerism حضور دو خط سلولی ژنتیکی متفاوت در یک ارگانیسم است که می‏تواند از طریق پیوند سلول‏های بنیادی خونی و یا انتقال خون و یا به طور ارثی در شخص اتفاق بیفتد. در سال ۲۰۰۴ آزمایشی روی افراد دهنده و گیرنده‏ی پیوند انجام شد که توانایی بالای ۲۷ نشان‌گر STR به کار گرفته شده، ازجمله نشان‌گرهای CODIS در تشخیص کایمرها شگفت انگیز بود(۲۶).
۱-۹-۷ مشخص نمودن خطوط سلولی
در آزمایشگاه خطوط سلولی می‏توانند با سایر خطوط سلولی آلوده شوند. در نتیجه ممکن است با هم مخلوط و یا به یکدیگر تبدیل شوند احراز هویت خط سلولی انسان در حال حاضر به وسیله ی سازمانی در آمریکا انجام شده است. به کمک مارکرهای STR می‏توان آلودگی متقاطع بین خطوط سلولی مختلف را به سرعت کشف کرد و همچنین می‏توان برای مشخص کردن خطوط سلولی انسان به عنوان یک مرجع جهانی سود جست. در طول چند سال گذشته بیش از ۵۰۰ خط سلولی از انسان به کمک این روش و با بهره گرفتن از ۸ جایگاه STR بدست آمده است(۲۶).
۱-۹-۸ تشخیص تومورهای سرطانی
فقدان هتروزیگوسیتی^[۵۷] (LOH) پدیده‏ای است که در آن حذف در یک ناحیه‏ی لوکوس منجر به عدم تکثیر در PCR می‏شود، به طوری که یک هتروزیگوت واقعی به عنوان یک هموزیگوت به نظر می رسد. این پدیده در بسیاری از افراد مبتلا به تومورهای سرطانی دیده می‏شود. بررسی روی بافت های سرطانی با بافت نرمال با بهره گرفتن از STR نشان می‏دهد که جایگاه های مختلف در بافت سالم ارتفاع بلندتری نسبت به بافت های سرطانی نشان می دهند؛چرا که LOH سبب حذف در آن ناحیه شده است(۲۶).
۱-۱۰ روش‏های کلی شناسایی هویت افراد در سطح مولکولی
دو روش کلی برای شناسایی هویت افراد در سطح مولکولی عبارتند از:

1. 1. اثر انگشت ژنتیکی^[۵۸] از طریق هیبرید کردن با DNA جستجوگر

1. 1. تعیین الگوی ^[۵۹]DNA با PCR توالی‌های کوتاه تکراری(۳۸).

۱-۱۰-۱ روش انگشت‌نگاری ژنتیکی از طریق هیبرید کردن با DNA جستجوگر